Смрзнато овошје од Србија заразено со хепатитис А откриено во Германија, институциите молчат

Системот на ЕУ за безбедност на храната по втор пат овој месец предупреди на сериозен ризик во производите од Србија. Овој пат, пронајден е хепатитис А во смрзнати бобинки, кои сега се повлечени од германскиот пазар.

Српските институции сѐ уште се немаат огласено во врска со објавата дека бобинки од Србија се повлечени од пазарот во Германија.

Системот на ЕУ за брзо предупредување и известување за храна (РАСФФ), кој предупреди дека храната од Србија не е безбедна за употреба во ЕУ, овозможува брза размена на информации за безбедноста на хранатаи преземање итни мерки. На почетокот на јули, РАСФФ предупреди за присуството на бактеријата листерија во рибните производи. И овој случај и случајот со присуство на хепатитис А кај бобинките се означени во системот како „сериозен“ ризик.

Србија од 2013 година може да добива известувања од овој систем за сомнителна храна увезена во Србија од ЕУ или извезена од Србија.

Горан Паповиќ, претседател на Националната организација за заштита на потрошувачите во Србија, смета дека јавноста нема доволно информации за тоа што институциите презеле во врска со известувањето од РАСФФ.

„Тие информации мора да бидат јавно достапни и навремени, а не ние како здружение на потрошувачи да се занимаваме со истражувачко новинарство и да бараме информации (за спорни производи) на веб-страницата на РАСФФ, туку министерството да нè информира за тоа“, вели Паповиќ.

Министерството за земјоделство, шумарство и водостопанство не одговори на прашањето на Радио Слободна Европа за овој случај, меѓу другото, дали заразеното овошје се продава во Србија и што направилесите инспекциипо предупредувањето од ЕУ.

Министерството за земјоделство, како надлежно министерство, последен пат, во врска со известувањето на РАСФФ, се огласи во јуни по наводите дека контаминирани јагоди од Србија пристигнале во Белгија. Министерството изјави дека спорните јагоди се произведени во Албанија и дека Србија е само транзитна земја.

Случајот со хепатитис А

На веб-страницата на Европската унија во рамките на системот РАСФФ, на 10. јули беше соопштено дека хепатитис А е пронајден во мешани бобинки од Србија.

Во соопштението се наведува дека патогени микроорганизми се пронајдени за време на „официјална контрола на пазарот“ во Германија и дека таа го повлекла производот од пазарот. Примерокот од овошјето е земен на 15 мај оваа година.

Хепатитисот А е познат и како „болест на валкани раце“.

Агроекономистот и поранешен помошник на сојузниот министер за земјоделство за време на СФРЈ, Милан Простран, вели дека ваквите предупредувања за квалитетот на овошјето пристигнувале и пред повеќе децении.

„Поради хигиенски и други проблеми при самата манипулација со стоката, од сортирање и пакување кога е длабоко замрзната, проблемот вообичаено се јавува кај помалите фрижидери“, вели тој, додавајќи дека по предупредувањето од РАСФФ, понекогаш е потребно време за да се утврди одговорноста во синџирот. Имено, одговорноста за проблемот не мора да лежи кај производителот, туку и во процесот на складирање или транспорт.

Простран објаснува дека државата ја контролира безбедноста на храната при увоз, но дека храната од Србија се извезува со документација и сертификати што ги бара увозникот од странство, но дека државата не ја проверува безбедноста на таа храна.

„Во овој случај, купувачот (увозникот од ЕУ) ги диктира условите за сертификатите за квалитет што тие производи мора да ги исполнат“, вели тој.

Како функционира контролата на храната?

Претседателот на Националната организација за заштита на потрошувачите, Горан Поповиќ објаснува дека Министерството за земјоделство е таканаречена „контакт точка“ за РАСФФ.

Се работи за служба која која на органите на ЕУ им е постојано достапна со цел, размена на информации поврзани со безбедноста на храната.

„Тие проверуваат и треба да информираат дали (спорната) храна е произведена во Србија или само транзитирала“, вели тој.

Агроекономистот, Милан Простран вели дека улогата на државата е важна пред сè кога се увезува храна во земјата.

„Тие се на самата граница, имате фитосанитарен инспектор и ветеринарно-санитарен инспектор на границата“, објаснува тој. Подоцна, според неговите зборови, храната се контролира и на пазарот.

Во мај, Министерството за земјоделство го објави Предлог-законот за службени контроли во синџирот на производство на храна, кој треба да се спроведува почнувајќи од следната година.

Тие наведуваат дека системот вклучува систем низ целиот синџир на производство на храна во земјата „според принципот од поле, каде што се одгледува храната, до трпеза, каде што се консумира, како и системот на контрола на увезената храна“.

„Клучната вест е дека службените контроли ќе се спроведуваат без претходна најава, освен во случаи кога најавата е неопходна и оправдана за целите на спроведување на самата службена контрола“, се наведува во соопштението на Владата.

Како што наведуваат, ова значи дека Србија ги почитува стандардите на ЕУ.

Горан Паповиќ од Организацијата за заштита на потрошувачите објаснува дека според важечкиот закон, секој производ во Србија мора да има „код за следливост“, односно мора да содржи информации за тоа кои се актерите во синџирот на безбедност на храната „од нива до маса“.

„Ако, на пример, станува збор за месо, мора да има информации за тоа на која фарма се одгледувал добитокот, со што се хранел, која кланица го преработувала, кој ја дистрибуирал храната и во кој ладилник бил, и конечно во кој трговски синџир. Секој во тој синџир е одговорен ако има проблем“, вели тој.

Законот за безбедност на храната предвидува дека сите актери во прехранбениот бизнис се должни да воспостават систем за обезбедување безбедност на храната во повеќето фази од производството, преработката и дистрибуцијата на храна, односно да применуваат самоконтрола во својата работа.

Случаи на предупредувања за храна од Србија

Во текот на 2025 година, земјите од ЕУ пријавија 19 случаи на небезбедна храна за која се тврдеше дека пристигнала од Србија преку системот РАСФФ. Од 2020 година, пријавени се 103 случаи.

Повеќе извештаи оваа година се однесуваат на присуство на афлатоксин, главно во производи од соја.

Според институцијата за безбедност на храната на ЕУ, афлатоксините можат да се најдат во сушена храна, зачини, производи како што се кикирики, коскесто овошје, пченка, ориз, смокви, сурови растителни масла и зрна какао „како резултат на габична контаминација пред и по бербата“.

„Бидејќи е познато дека афлатоксините се генотоксични и канцерогени, изложеноста преку храната треба да се намали на најниско можно ниво“, наведува институцијата.

Во 2013 година, јавноста во Србија беше вознемирена од таканаречената „афера со афлатоксин“ кога Горан Јешиќ, тогашен секретар за земјоделство на покраинската влада на Војводина, ги објави резултатите од анализата на инспекцијата во тој дел од земјата, која покажа дека 30 примероци од млеко содржат 200 проценти повеќе афлатоксин од дозволеното ниво.

Во март истата година, владата донесе одлука за зголемување на максималното дозволено ниво на афлатоксин во млекото од 0,05 на 0,5 микрограми на литар. Дозволеното ниво во ЕУ сега е 0,05 микрограми.

Српскиот министер за земјоделство Драган Гламочиќ изјави во мај дека Србија ќе го намали дозволеното ниво на афлатоксин во млекото во согласност со стандардите на ЕУ, но дека дозволеното ниво од 0,5 е „безбедно за луѓето“.