ΕΛΤΑ και Ύπαιθρος: Ανασχεδιασμός για βιωσιμότητα αντί της εύκολης λύσης του λουκέτου

Η απόφαση των ΕΛΤΑ για αναστολή της λειτουργίας περίπου 204 καταστημάτων σε όλη τη χώρα, όπως έχει ανακοινωθεί, με το επιχείρημα ότι αυτά «έχουν ελάχιστη εμπορική δραστηριότητα» και ότι «συνεισφέρουν λιγότερο από 10 % των εσόδων, ενώ καταναλώνουν πάνω από το 50 % των εξόδων», πρέπει να αξιολογηθεί όχι μόνο ως προσπάθεια βελτίωσης της λειτουργικής αποδοτικότητας, αλλά κυρίως ως ζήτημα κοινωνικής πολιτικής. Ανάμεσα σε αυτά, δυστυχώς συγκαταλέγονται καταστήματα που λειτουργούσαν σε απομακρυσμένα ορεινά, πεδινά ή νησιωτικά μέρη και χωριά.

Δημόσια ιδιοκτησία και κοινωνική αποστολή

Τα ΕΛΤΑ δεν είναι απλώς μια ιδιωτική επιχείρηση που αποζητά τη μεγιστοποίηση του κέρδους, αλλά ανήκουν ολοκληρωτικά στο Δημόσιο. Σύμφωνα με τις δημοσιευμένες χρηματοοικονομικές καταστάσεις της εταιρείας, λαμβάνοντας υπόψη τις πρόσφατες αναδιαρθρώσεις, το μετοχικό κεφάλαιο των ΕΛΤΑ ελέγχεται από την Ελληνική Εταιρεία Συμμετοχών και Περιουσίας Α.Ε. (ΕΕΣΥΠ/Υπερταμείο), του οποίου μοναδικός μέτοχος είναι το Ελληνικό Δημόσιο.

Αυτό σημαίνει ότι η εταιρεία έχει δημόσιο χαρακτήρα — άρα η λειτουργία της δεν μπορεί να αξιολογείται μόνο με όρους «αγοράς», αλλά και ως φορέας εξυπηρέτησης της κοινωνίας και της περιφέρειας.

Τα ΕΛΤΑ έχουν παραδοσιακά συνδεθεί με την ύπαιθρο και τις πιο απομακρυσμένες περιοχές. Ο ταχυδρόμος του χωριού, η φυσική παρουσία σε μικρά χωριά και η εξυπηρέτηση που δεν μπορεί να καλυφθεί από ιδιωτικές εταιρείες, ήταν πάντα μέρος της κοινωνικής αποστολής των ΕΛΤΑ. Η υποχρέωση καθολικής ταχυδρομικής υπηρεσίας παραμένει ακόμη και μετά τα κλεισίματα των καταστημάτων όπως αναφέρει η εταιρεία, όμως φαντάζει απίθανη η τήρηση μιας τέτοιας δέσμευσης για ένα ορεινό απομακρυσμένο χωριό στην εσχατιά της Ηπείρου ή ενός νησιού.

Με αυτά τα δεδομένα, η διοίκηση της εταιρείας δεν πρέπει να έχει ως αποκλειστικό στόχο τη μεγιστοποίηση κερδών με όρους ιδιωτικής επιχείρησης · πρωτίστως πρέπει να στοχεύει στην ενίσχυση της παρουσίας στην περιφέρεια, στην προστασία των αδύναμων κοινωνικών ομάδων, στην αποτροπή της ερημοποίησης των μικρών χωριών και στην αξιοποίηση της φυσικής δικτύωσης ως μέσο κοινωνικής συνοχής.

Προτάσεις για λύσεις που θα μπορούν να αποδώσουν οικονομικά αλλά και κοινωνικά

Για να ενισχυθεί η βιωσιμότητα των καταστημάτων και των σημείων εξυπηρέτησης στην ύπαιθρο, μπορούν να εφαρμοστούν μέτρα που θα βελτιώσουν τη λειτουργία τους, θα αξιοποιήσουν τις υποδομές τους και θα ενισχύσουν τον ρόλο τους στην τοπική κοινωνία και οικονομία:

• Ενεργειακή αναβάθμιση των καταστημάτων: εγκατάσταση φωτοβολταϊκών, ψηφιακού εξοπλισμού χαμηλής κατανάλωσης, έξυπνης θέρμανσης/ψύξης ώστε να μειωθούν δραστικά τα λειτουργικά έξοδα.
• Μετεγκατάσταση ή ανασχεδιασμός χώρων: σε περιοχές με περιορισμένη κίνηση, τα φυσικά καταστήματα μπορούν να μετατραπούν σε υβριδικά σημεία εξυπηρέτησης (π.χ. μικρότερος χώρος – συστέγαση με συνεργαζόμενο τοπικό κατάστημα ή κατάστημα κοινότητας σε συνεργασία με την τοπική αυτοδιοίκηση).
• Διαχείριση της ιδιόκτητης ακίνητης περιουσίας των ΕΛΤΑ: τα ιδιόκτητα ακίνητα και καταστήματα που δεν χρησιμοποιούνται μπορούν είτε να εκμισθωθούν, είτε να αξιοποιηθούν για πολυλειτουργικούς σκοπούς, ώστε να συμβάλουν οικονομικά στην εταιρεία, να δημιουργήσουν πρόσθετα έσοδα και να μειώσουν το κόστος των ανενεργών υποδομών.
• Ανάπτυξη συνεργασιών με τράπεζες ή χρηματοπιστωτικούς φορείς για παροχή βασικών χρηματοοικονομικών υπηρεσιών σε απομακρυσμένες περιοχές (π.χ. πληρωμές, μικροχρηματοδοτήσεις ή factoring για μικρές επιχειρήσεις και αγρότες). Δυνητικά, αυτές οι συνεργασίες θα μπορούσαν να γίνουν με τις συστημικές τράπεζες που ήδη δραστηριοποιούνται στη χώρα, αξιοποιώντας την τεχνογνωσία και τις υποδομές τους. Έτσι, τα τοπικά καταστήματα ΕΛΤΑ μπορούν να λειτουργήσουν ως χρηματοοικονομικοί κόμβοι στην επαρχία, ενισχύοντας τον ρόλο τους στην τοπική οικονομία και δημιουργώντας νέες πηγές εσόδων μέσω κομίστρων ή προμηθειών από τις τράπεζες για κάθε συναλλαγή ή εξυπηρέτηση που θα πραγματοποιείται μέσω του δικτύου τους.
• Σύναψη συμφωνιών με όλα τα ιδιωτικά κούριερ, ώστε όλα τα δέματα με προορισμό απομακρυσμένες περιοχές όπου εδρεύει κατάστημα ΕΛΤΑ, να αναλαμβάνονται από τα ΕΛΤΑ έναντι κομίστρου. Με αυτόν τον τρόπο, η εταιρεία θα αξιοποιεί το εκτεταμένο δίκτυό της για να καλύπτει περιοχές που οι ιδιώτες αδυνατούν να εξυπηρετήσουν απευθείας, προσφέροντας παράλληλα ένα πρόσθετο έσοδο και μια υπηρεσία υπεραξίας για όλους.
• Μετατροπή ορισμένων καταστημάτων σε απομακρυσμένες τοπικές κοινότητες σε “Αγρο-Ταχυδρομεία” (AgroPost Centers). Τα συγκεκριμένα σημεία, μπορούν να λειτουργούν ως κόμβοι συγκέντρωσης, αποστολής και προώθησης τοπικών αγροτικών προϊόντων (όπως μέλι, λάδι, βότανα, τυροκομικά, κρασί) προς εμπόρους, συνεργατικά δίκτυα ή ακόμη και απευθείας προς καταναλωτές μέσω ηλεκτρονικού εμπορίου. Η λειτουργία τους θα μπορούσε να γίνει σε συνεργασία με τοπικούς συνεταιρισμούς, παραγωγούς και επιχειρήσεις, παρέχοντας εξειδικευμένες υπηρεσίες συσκευασίας, αποστολής, logistics και πιστοποίησης προϊόντων. Έτσι, τα ΕΛΤΑ όχι μόνο θα ενισχύσουν την τοπική οικονομία, αλλά και θα μετατραπούν σε πολλαπλασιαστή εξωστρέφειας και εμπορικής δραστηριότητας για την ελληνική ύπαιθρο.

Η αναδιάρθρωση των ΕΛΤΑ δεν πρέπει να εστιάζει αποκλειστικά στον περιορισμό των εξόδων και στην βελτίωση των δεικτών κερδοφορίας. Αντιθέτως, αποτελεί ευκαιρία ανασχεδιασμού του ρόλου τους στην ύπαιθρο, ενίσχυσης της κοινωνικής λειτουργίας τους και ταυτόχρονα δημιουργίας βιώσιμης επιχειρηματικής πορείας, με σκοπό την ανάσχεση του κλεισίματος καταστημάτων και την αξιοποίηση του δικτύου προς όφελος της κοινωνίας. Με στρατηγική προσέγγιση και καινοτόμες δράσεις – όπως οι προαναφερόμενες – τα ΕΛΤΑ μπορούν να συνδυάσουν αποτελεσματικότητα, κοινωνική συνοχή και εκσυγχρονισμό, παραμένοντας πυλώνας εξυπηρέτησης για ολόκληρη την ελληνική περιφέρεια.

Παράλληλος στόχος πρέπει να είναι η ανάσχεση της ερημοποίησης της υπαίθρου, ο περιορισμός της συνεχούς αστικοποίησης που επιδεινώνει τα προβλήματα στέγασης και εγκατάλειψης της γης, καθώς και η ανάδειξη νέας ζωής στις μικρές κοινότητες. Η Ελλάδα δεν είναι μόνο τα μεγάλα αστικά κέντρα · η χώρα αντλεί τη δύναμή της από την ποικιλία και τη ζωντάνια όλων των περιοχών της, με σεβασμό στον χαρακτήρα και στις ανάγκες της υπαίθρου.

*Ο Παναγιώτης Νικ. Ζήσης είναι Υπ. Διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Πατρών στην Διοίκηση Αλλαγής, κάτοχος μεταπτυχιακού στη Λογιστική & Χρηματοοικονομική του Πανεπιστημίου Μακεδονίας και κάτοχος Πτυχίου στην Οργάνωση & Διοίκησης Επιχειρήσεων από το ίδιο Πανεπιστήμιο.