Το πολιτισμικό υπόβαθρο της βίας

Τα τελευταία χρόνια η διαπροσωπική βία έχει αναδειχθεί ως η κύρια μορφή μη οργανωμένης βίας. Από την ενδοοικογενειακή βία μέχρι διάφορες αντιπαραθέσεις στον δρόμο που κλιμακώθηκαν σε βίαια περιστατικά παρατηρούμε τη βία να έχει καταστεί καθημερινή παράμετρος της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Μπορούμε να διακρίνουμε δύο κύριες δυναμικές σε αυτή τη διάσταση της βίας: α) η βία ως ταυτότητα και β) η βία ως μέσο επίλυσης προσωπικών διαφορών. Πρόκειται επί της ουσίας για προνεοτερικές δυναμικές που έχουν περάσει στις μετανεοτερικές κοινωνίες και διαμορφώνονται από την εξέλιξη της τεχνολογίας και της επικοινωνίας.

Οι κοινωνίες της Κρήτης έχουν σε αρκετές περιπτώσεις αυτά τα προνεοτερικά χαρακτηριστικά που συνδέονται με τη βία, τα οποία έχουν αποκτήσει βαθιές πολιτισμικές ρίζες. Ορισμένες οικογένειες μοιάζουν να αναπαράγουν τα μοτίβα συμπεριφοράς κοινωνιών πριν το Κοινωνικό Συμβόλαιο και της απόδοσης στο κράτος του μονοπωλίου της βίας.

Η οπλοκατοχή ως στοιχείο μιας αρχαίας παράδοσης που ανάγεται στις ηρωικές κοινωνίες είναι συστατικό στοιχείο ταυτότητας. Μια μορφής επιβολής του σεβασμού και του φόβου, αλλά παράλληλα και μια στρεβλή εκδοχή της προστασίας. Το σημείο δηλαδή που παρεμβαίνει η δεύτερη δυναμική, αυτή της επίλυσης διαφορών. Σε αυτή την περίπτωση, ο άνθρωπος θεωρεί πως κινδυνεύει από τον ορκισμένο του αντίπαλο και πρέπει να προστατευτεί κάνοντας χρήση του όπλου με την παραμικρή αφορμή. Ενας φαύλος κύκλος που η βία αναπαράγεται ως πολιτισμική μύηση και φέρνει νέα βία.

Η βεντέτα είναι μια από τις πλέον σύνθετες και δύσκολες μορφές διαπροσωπικής βίας. Συνδυάζει τις δυναμικές που αναφέρθηκαν πριν, καθώς δύσκολα θα μπορούσε να υπάρξει σε ένα περιβάλλον όπου η βία δεν είναι ταυτότητα και μέσο επίλυσης διαφορών, αλλά συνήθως έχει και χρονικό βάθος. Γίνεται λοιπόν ένα οικογενειακό πολιτισμικό τραύμα, αλλά και πεπρωμένο.

Προφανώς σε αυτό το καθεστώς υπάρχει μια κρίσιμη συνισταμένη που δεν πρέπει να παραβλέπουμε. Ολοι όσοι αποδέχονται και επιδιώκουν ένα τέτοιο πολιτισμικό περιβάλλον με τη βία στο επίκεντρο έχουν απορρίψει το Κοινωνικό Συμβόλαιο και τον ρόλο του κράτους. Οποιος θεωρεί ότι ανήκει σε μια οργανωμένη κοινωνία αναζητεί προστασία στους φορείς επιβολής του νόμου και το δίκαιό του στη δικαιοσύνη. Δεν εγκληματεί για να προστατευτεί. Δεν αποδίδει δικαιοσύνη και δεν επιλύει διαφορές με τα όπλα. Είναι μάλιστα περήφανοι για αυτή την επιλογή τους για αυτό και την κάνουν τραγούδια, με τους λυράρηδες να καμαρώνουν για τα όπλα και να στοχοποιούν την Αστυνομία.

Το κράτος, η κοινωνία μας, οι ίδιες οι τοπικές κοινότητες της Κρήτης δεν μπορούν να αποδεχτούν πως η βία είναι μέρος του πολιτισμού αυτού του όμορφου και φιλόξενου νησιού. Για πολλές δεκαετίες δυστυχώς το αποδέχτηκαν. Δεν μπορεί όμως αυτός ο φαύλος κύκλος της βίας να είναι πλέον ανεκτός. Ούτε τα τοπικά πελατειακά δίκτυα, ούτε το πολιτισμικό υπόβαθρο, ούτε και κάποια στρεβλή αίσθηση «λεβεντιάς» μπορεί να δικαιολογήσει τις δολοφονίες ανθρώπων.

Χρειάζεται λοιπόν αλλαγή κουλτούρας και αποδόμηση της βίας, τόσο ως ταυτότητα, όσο και ως μέσο επίλυσης διαφορών. Πέραν όμως αυτού πρέπει το κράτος να δώσει έμφαση στη μεγάλη διασπορά όπλων στην Κρήτη και να επιμείνει και εκεί στη βασική πρόβλεψη του Κοινωνικού Συμβολαίου, στο ότι δεν υπάρχουν άβατα.

Κάτι τελευταίο, η βία δεν είναι στοιχείο περηφάνιας, αλλά σημάδι παρακμής.

Ο Τριαντάφυλλος Καρατράντος είναι δρ. Ευρωπαϊκής Ασφάλειας και Νέων Απειλών,  επιστημονικός συνεργάτης ΕΛΙΑΜΕΠ