Жапаров чегара сулҳини очди: бунда Мирзиёев қандай рол ўйнаган эди?
Қирғизистон президенти Садир Жапаров маҳаллий «Регион ТВ»да намойиш этилаётган «Президент» номли ҳужжатли филмнинг 2-қисмида Тожикистон билан чегара масаласи қандай ҳал бўлгани ҳақида кенг тўхталиб ўтди. Унинг айтишича, бу йўл осон бўлмаган: оғриқли можаролар, натижасиз музокаралар ва кейин босқичма-босқич қарорга келишга олиб келган оғир жараён бор.
10 соатлик музокара, лекин натижа йўқ
Журналист Айбек Бийбосунга берган интервюсида Жапаров 2021 йил апрелида чегарада содир бўлган қонли тўқнашувдан кейин ҳам, яқинлари ва атрофидагилар, жумладан Қамчибек Ташиев эътироз билдирганига қарамасдан, Душанбега бориб Имомали Раҳмон билан юзма-юз музокара ўтказганини эслади. Аммо у давра суҳбати тахминан 10 соат давом этган бўлса-да, самара бермаганини айтди.
Армияни кучайтириш ва ҳаводаги устунлик
Президент фикрича, ўша йилги можаро Тожикистон қуролли кучлари ўша пайтда нисбатан кучлироқ эканини кўрсатган. Шундан кейин Қирғизистон армиясини мустаҳкамлашга киришгани, хусусан Туркиядан Байрактар Акинжи ва Аксунгур каби дронлар харид қилингани таъкидланди.
Жапаров 2022 йил сентябридаги навбатдаги можаро вақтига келиб икки томон имкониятлари анча тенглашганини, ҳатто Қирғизистон ҳавода устунликка чиқа бошлаганини ҳам қайд этган.
Келишувга олиб келган ҳал қилувчи даъват
Энг қизиқ жиҳатлардан бири: Жапаров Тожикистон билан келишувга етиб келишда Ўзбекистон раҳбарининг ҳиссаси катта бўлганини очиқ айтди. Унинг сўзларига кўра, саммитларда Раҳмонга “ўтириб гаплашиб олайлик” деган таклифни билдирган, аввал рад жавоби олган, кейин эса иккинчи сафар розилик чиққан.
Жапаров бу ерда Ўзбекистон президенти Шавкат Мирзиёев “фурсатни бой бермасдан, ўзаро келишувга бориш керак” деган ғоя билан томонларни яқинлаштирганини алоҳида урғулаган. Натижада музокара столида ўтириб, чегара баҳсини ҳал қилишга эришилган.
Тожикистондан кейин — Ўзбекистон билан ҳам масала ечилди
Президент, шунингдек, Тожикистон билан чегара мавзуси изига тушгач, кейин Ўзбекистон билан ҳам чегара масалалари муваффақиятли ҳал қилинганини айтган. Бу эса минтақа учун муҳим сигнал: чегаралар аниқ бўлса, ишонч ортиб, ҳамкорлик очилади.
“Инвестор ҳам, турист ҳам жанжал келган жойга қадам қўймайди”
Қирғизистон ташқи ишлар вазири Жеенбек Кулубаев ҳам Шавкат Мирзиёевни Марказий Осиё мамлакатларини яқинлаштирувчи етакчилардан бири сифатида эътироф этди. Унинг сўзларига қараганда, Мирзиёев доим бир фикрни қайта-қайта айтган: қирғизлар билан тожиклар келишсин, чегарадаги низолар тўхтасин, акс ҳолда инвестор ҳам, турист ҳам келмайди. Вазир буни халқона мисол билан тушунтириб, ташқи дунё “истон” деган умумий тасаввурда минтақани бир хил кўради, деган мазмунда фикр билдирган.
Фон: 2021 ва 2022 йилги тўқнашувлар, кейин 2025 йилги имзо
Маълумот ўрнида, 2021 йил апрелида Тожикистон ва Қирғизистон чегарасида аҳолининг сувдан фойдаланиш масаласидаги баҳс ҳарбийлар иштирокидаги қуролли тўқнашувга айланиб, ўнлаб инсонлар ҳалок бўлган. 2022 йил сентябрида ҳам шунга ўхшаш ҳолат такрорланиб, яна вайронгарчиликлар ва қурбонларга сабаб бўлган.
Ниҳоят, 2025 йил март ойида Садир Жапаров ва Имомали Раҳмон Бишкекда чегарани делимитация ва демаркация қилиш бўйича 2002 йилдан бери давом этган музокараларни якунлаб, келишувга имзо чеккан. Орадан кўп ўтмай Хўжандда Ўзбекистон, Тожикистон ва Қирғизистон раҳбарлари иштирокида «Дўстлик» стеласининг тантанали очилиши ҳам бўлиб ўтгани айтилди.
Хулоса
Бу ҳикоянинг асосий нуқтаси битта: минтақада чегара масаласи қурол билан эмас, сабр, мулоқот ва сиёсий ирода билан ҳал бўлса, эртанги кун учун ишонч кучаяди. Энди энг муҳими — бу келишувлар қоғозда қолиб кетмасин, амалда ҳам тинчлик, барқарорлик ва очиқ ҳамкорликка хизмат қилсин. Шунда инвестор ҳам келади, турист ҳам, энг асосийси — одамлар хотиржам яшайди.