Ανατροπή στις 5 αισθήσεις μας! Έχουμε πάνω από 22 τελικά – Τι δεν βλέπουμε αλλά νιώθουμε καθημερινά
Η ανθρώπινη αντίληψη για αιώνες εξηγούνταν μέσα από το κλασικό σχήμα των πέντε αισθήσεων: όραση, ακοή, όσφρηση, γεύση και αφή. Ωστόσο, η σύγχρονη νευροεπιστήμη αμφισβητεί αυτή την απλουστευμένη θεώρηση. Επιστήμονες και φιλόσοφοι υποστηρίζουν ότι ο άνθρωπος διαθέτει δεκάδες αισθήσεις που λειτουργούν ταυτόχρονα και αλληλεπιδρούν, διαμορφώνοντας αυτό που αντιλαμβανόμαστε ως πραγματικότητα.
Η αντίληψη δεν αποτελεί ένα σύνολο ανεξάρτητων μηχανισμών, αλλά ένα ενιαίο και κατανεμημένο σύστημα. Οι αισθήσεις συνεργάζονται διαρκώς, συνθέτοντας μια ολοκληρωμένη εμπειρία του κόσμου και του σώματός μας. Ένας ήχος, μια μυρωδιά ή μια κίνηση μπορούν να μεταβάλουν ανεπαίσθητα αυτό που νομίζουμε ότι βλέπουμε, ακούμε ή νιώθουμε.
Στην καθημερινότητα, οι περισσότερες αισθητηριακές πληροφορίες περνούν απαρατήρητες. Η συνεχής επαφή με οθόνες μας ωθεί να δίνουμε προτεραιότητα στην όραση και την ακοή, λησμονώντας ότι το σώμα μας εξακολουθεί να διαβάζει τον κόσμο μέσα από δεκάδες άλλα σήματα. Η τραχύτητα μιας επιφάνειας, η ένταση στους ώμους ή η υφή του ψωμιού στο χέρι μας είναι μικρές ενδείξεις που συνθέτουν την εμπειρία μας χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε συνειδητά.
Από το πρωινό βούρτσισμα των δοντιών μέχρι το άρωμα του καφέ, η ημέρα μας είναι γεμάτη αισθητηριακές λεπτομέρειες. Η αίσθηση του νερού στο ντους, ο ήχος του, η μυρωδιά του σαμπουάν και η θερμοκρασία στο δέρμα συνδυάζονται σε ένα ενιαίο βίωμα. Αυτή η πολυαισθητηριακή φύση της εμπειρίας βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο της επιστημονικής έρευνας.
Πέρα από τις πέντε αισθήσεις
Ο Αριστοτέλης μίλησε για πέντε αισθήσεις, όπως και για πέντε στοιχεία, θεωρία που έχει εγκαταλειφθεί. Σήμερα, οι επιστήμονες εκτιμούν ότι οι ανθρώπινες αισθήσεις μπορεί να φτάνουν από 22 έως και 33. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνεται η ιδιοδεκτικότητα, που μας επιτρέπει να γνωρίζουμε τη θέση των άκρων μας χωρίς να τα βλέπουμε, και η ενδοδεκτικότητα, μέσω της οποίας αντιλαμβανόμαστε εσωτερικές καταστάσεις του σώματος, όπως τον καρδιακό ρυθμό ή το αίσθημα της πείνας.
Η ισορροπία, για παράδειγμα, δεν εξαρτάται μόνο από το εσωτερικό αυτί, αλλά είναι αποτέλεσμα συνεργασίας του αιθουσαίου συστήματος, της όρασης και της ιδιοδεκτικότητας. Ορισμένες αισθήσεις σχετίζονται με την αίσθηση του εαυτού, όπως το αίσθημα της ιδιοκτησίας του σώματος ή της πρόθεσης για κίνηση, τα οποία μπορεί να διαταραχθούν μετά από εγκεφαλικό επεισόδιο.
Οι αισθήσεις συνεργάζονται
Ακόμη και οι παραδοσιακές αισθήσεις είναι πιο πολύπλοκες απ’ όσο φαίνονται. Η αφή περιλαμβάνει υποσυστήματα για πόνο, θερμοκρασία, φαγούρα και πίεση. Η γεύση, όπως την αντιλαμβανόμαστε, είναι προϊόν συνεργασίας της γλώσσας, της όσφρησης και της αφής. Οι υποδοχείς της γλώσσας αναγνωρίζουν βασικές κατηγορίες όπως γλυκό, αλμυρό, ξινό, πικρό και ουμάμι, αλλά οι σύνθετες γεύσεις προκύπτουν από το άρωμα και την υφή.
Δεν υπάρχουν υποδοχείς φράουλας ή υποδοχείς σοκολάτας. Το άρωμα παίζει καθοριστικό ρόλο, καθώς τα μόρια της οσμής φτάνουν στη ρινική κοιλότητα μέσω του στόματος. Η αφή συμπληρώνει την εμπειρία, επηρεάζοντας την προτίμησή μας σε υφές και γευστικές εντάσεις.
Ακόμη και η όραση δεν λειτουργεί αυτόνομα. Όταν ένα αεροπλάνο απογειώνεται, η καμπίνα φαίνεται να γέρνει, αν και οπτικά δεν έχει αλλάξει τίποτα. Η αίσθηση αυτή προκύπτει από τη συνεργασία της όρασης με τα σήματα του αιθουσαίου συστήματος, που ενημερώνει τον εγκέφαλο ότι το σώμα κλίνει προς τα πίσω.
Η επίδραση στη συμπεριφορά
Έρευνες δείχνουν ότι οι αισθήσεις επηρεάζουν βαθιά τη συμπεριφορά μας. Η αλλαγή στον ήχο των βημάτων μπορεί να μας κάνει να νιώθουμε ελαφρύτεροι ή βαρύτεροι. Ο τρόπος που ακούμε μια αφήγηση μπορεί να ενισχύσει τη μνήμη οπτικών λεπτομερειών. Ακόμη και ο θόρυβος ενός αεροπλάνου μεταβάλλει την αντίληψη της γεύσης, μειώνοντας την αίσθηση του γλυκού και του αλμυρού, αλλά όχι του ουμάμι – γεγονός που εξηγεί γιατί ο χυμός ντομάτας είναι τόσο δημοφιλής στις πτήσεις.
Καθημερινές ψευδαισθήσεις, όπως η ψευδαίσθηση μεγέθους-βάρους, όπου ένα μικρό αντικείμενο φαίνεται βαρύτερο από ένα μεγαλύτερο ίδιου βάρους, αποκαλύπτουν ότι η αντίληψη δεν είναι απλή καταγραφή δεδομένων, αλλά αποτέλεσμα προσδοκιών και αισθητηριακής αλληλεπίδρασης.
Η εμπειρία του να είμαστε ζωντανοί
Το συμπέρασμα των ερευνητών είναι σαφές: οι αισθήσεις μας είναι πολύ περισσότερες και πολύ πιο αλληλένδετες απ’ όσο πιστεύαμε. Αρκεί να σταθούμε για λίγο και να δώσουμε προσοχή. Στον περίπατο, στο φαγητό, στις απλές κινήσεις της ημέρας, δεκάδες αισθητηριακά συστήματα συνεργάζονται αθόρυβα για να δημιουργήσουν την εμπειρία του να είμαστε πραγματικά ζωντανοί.