Κληρονομιά χωρίς διαθήκη: Όλα τα σενάρια – Τι αλλάζει στα «αδελφομοίρια» και για συμβίους

Η απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου συνοδεύεται συχνά από δύσκολες αποφάσεις γύρω από την τύχη της περιουσίας του. Όταν δεν υπάρχει διαθήκη, οι διαδικασίες της κληρονομικής διαδοχής γίνονται σύνθετες και ανακύπτουν ερωτήματα για το ποιος δικαιούται τι και πώς κατανέμεται η περιουσία.

Η Ελένη Κοντογεώργου, πρόεδρος του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου Εφετείων Αθηνών-Πειραιώς-Αιγαίου και Δωδεκανήσου, καθώς και μέλος της Νομοπαρασκευαστικής Επιτροπής του Κληρονομικού Δικαίου, εξηγεί στα ΝΕΑ και στην Εύη Σιμοπούλου πώς λειτουργεί η διαδοχή εξ αδιαθέτου και ποια είναι τα δικαιώματα των συγγενών – από τα παιδιά και τον σύζυγο έως τους πιο απομακρυσμένους συγγενείς ή ακόμη και το Δημόσιο.

Πώς μοιράζεται η περιουσία χωρίς διαθήκη

Στην 1η Τάξη περιλαμβάνονται ο ή η σύζυγος και τα παιδιά. Αν ο θανών είχε σύζυγο και παιδιά, η περιουσία κατανέμεται ως εξής:

• Η σύζυγος λαμβάνει το 1/4 της περιουσίας, σύμφωνα με το ισχύον δίκαιο. Με το νέο νομοσχέδιο που πρόκειται να κατατεθεί στη Βουλή, ο επιζών σύζυγος θα κληρονομεί το 1/3 όταν υπάρχει ένα παιδί, ενώ αν υπάρχουν περισσότερα, διατηρείται το 1/4.
• Τα παιδιά μοιράζονται ισομερώς το υπόλοιπο 3/4. Αν κάποιο παιδί έχει πεθάνει ή αποποιηθεί, το μερίδιό του περνά στα δικά του παιδιά.

Στη 2η Τάξη ανήκουν οι γονείς, τα αδέλφια και τα παιδιά ή εγγόνια αδελφών που έχουν αποβιώσει. Αν δεν υπάρχουν παιδιά, κληρονομούν οι πλησιέστεροι συγγενείς αυτής της τάξης, ενώ ο σύζυγος λαμβάνει το 1/2 της περιουσίας.

Η 3η Τάξη περιλαμβάνει παππούδες, γιαγιάδες και τους κατιόντες τους. Αν δεν υπάρχουν γονείς ή αδέλφια, κληρονομούν εκείνοι, ενώ ο σύζυγος εξακολουθεί να λαμβάνει το 1/2.

Στην 4η Τάξη ανήκουν οι προπαππούδες και προγιαγιάδες, ενώ στην 5η Τάξη η περιουσία περιέρχεται αποκλειστικά στον επιζώντα σύζυγο, εφόσον δεν υπάρχουν άλλοι συγγενείς.

Τέλος, στην 6η Τάξη, αν δεν υπάρχει κανένας συγγενής, η περιουσία περιέρχεται στο Δημόσιο, το οποίο την αποδέχεται με το ευεργέτημα της απογραφής.

Ο επιζών σύζυγος ή συμβίος δικαιούται επίσης τα έπιπλα, σκεύη και ενδύματα που χρησιμοποιούσαν από κοινού, εκτός αν είχε ασκηθεί αγωγή διαζυγίου.

Οι επικείμενες αλλαγές στο νέο κληρονομικό δίκαιο

Το νέο πλαίσιο, όπως εξηγεί η ομάδα εργασίας υπό τον επίτιμο καθηγητή του ΕΚΠΑ και ακαδημαϊκό Απόστολο Γεωργιάδη, φέρνει σημαντικές τροποποιήσεις, με στόχο την ενίσχυση των δικαιωμάτων των παιδιών και την προστασία της ατομικής περιουσίας των κληρονόμων.

1. Νέα ποσοστά κληρονομιάς: Αν υπάρχει μόνο ένα παιδί, η σύζυγος θα λαμβάνει το 33% αντί του 25%. Αν υπάρχουν περισσότερα παιδιά, τα ποσοστά παραμένουν ίδια.

2. Χρέη και ευθύνη: Οι κληρονόμοι δεν θα ευθύνονται πλέον με την προσωπική τους περιουσία για τα χρέη του αποβιώσαντος, αλλά μόνο μέχρι την αξία της κληρονομιάς, μειώνοντας έτσι την ανάγκη αποποίησης.

3. Κληρονομικές συμβάσεις: Θεσπίζεται δυνατότητα συμφωνίας μεταξύ γονέα και παιδιού, ώστε το παιδί να λάβει εκ των προτέρων το μερίδιό του για λόγους σπουδών ή επαγγελματικής δραστηριότητας, παραιτούμενο από μελλοντικές αξιώσεις.

Πρακτικά παραδείγματα και εφαρμογές

Με το νέο πλαίσιο, αν ο πατέρας αφήσει ακίνητο αξίας 100.000 ευρώ και ισόποσο χρέος, ο γιος που το κληρονομεί δεν κινδυνεύει να χάσει δική του περιουσία, καθώς το Δημόσιο ή η Εφορία μπορούν να στραφούν μόνο κατά του κληρονομιαίου ακινήτου.

Ο κληρονόμος θα μπορεί να εκμισθώνει το ακίνητο και να εισπράττει τα μισθώματα χωρίς να απειλείται η προσωπική του περιουσία. Αν όμως πουλήσει το ακίνητο χωρίς να εξοφλήσει τα χρέη του αποβιώσαντος, θα ευθύνεται προσωπικά.

Σε περίπτωση δεύτερου γάμου, όταν υπάρχει παιδί από προηγούμενο γάμο, η δεύτερη σύζυγος θα λαμβάνει το 1/3 και το παιδί τα 2/3 της περιουσίας, με δυνατότητα της συζύγου να ζητήσει την οικογενειακή στέγη ή την επικαρπία του ακινήτου.

Μέσω των κληρονομικών συμβάσεων, οι γονείς μπορούν να διασφαλίσουν τη συνέχιση μιας οικογενειακής επιχείρησης από συγκεκριμένο παιδί, ρυθμίζοντας παράλληλα τα δικαιώματα των υπολοίπων μελών μέσω συμβατικών παραιτήσεων ή ανταλλαγμάτων.

Το νέο κληρονομικό δίκαιο στοχεύει στον εκσυγχρονισμό των διαδικασιών διαδοχής, την ενίσχυση της νομικής ασφάλειας των κληρονόμων και τη μείωση των οικογενειακών συγκρούσεων που συχνά συνοδεύουν τη διανομή της περιουσίας.