TikTok: Γεωπολιτική διαμάχη ΗΠΑ και Κίνας;
Η 22α Ιανουαρίου 2026 θα καταγραφεί ως ημερομηνία – ορόσημο για τον ψηφιακό κόσμο, καθώς ανακοινώθηκε η οριστική συμφωνία για τη σύσταση της TikTok USDS Joint Venture LLC, μιας κοινοπραξίας με πλειοψηφική αμερικανική συμμετοχή, βάζοντας τέλος, τουλάχιστον τυπικά, σε μια αντιπαράθεση μεταξύ Ουάσιγκτον και Πεκίνου.
Το TikTok, η παγκοσμίως δημοφιλής εφαρμογή βίντεο μικρής διάρκειας, ανήκει στην ByteDance, εταιρεία με έδρα το Πεκίνο, και η κινεζική του καταγωγή βρίσκεται εδώ και χρόνια στο επίκεντρο μιας έντονης γεωπολιτικής αντιπαράθεσης με τις ΗΠΑ, καθώς σχεδόν οι μισοί Αμερικανοί το χρησιμοποιούν.
Οι ανησυχίες των αμερικανικών Αρχών μέχρι πρόσφατα εστίαζαν στην εθνική ασφάλεια, καθώς, σύμφωνα με την κινεζική νομοθεσία, εταιρείες όπως η ByteDance υποχρεούνται να συνεργάζονται με το κράτος και να διατηρούν εσωτερικές κομματικές επιτροπές. Παρά τις επανειλημμένες διαβεβαιώσεις των ιθυνόντων TikTok, αποκαλύψεις έφεραν στο φως ηχητικά ντοκουμέντα που υποδείκνυαν επανειλημμένη πρόσβαση κινέζων εργαζομένων σε δεδομένα αμερικανών χρηστών, ενισχύοντας τις υποψίες περί κυβερνητικής εμπλοκής.
Η αντίδραση του Κογκρέσου υπήρξε άμεση. Ψηφίστηκε νόμος που απαιτούσε είτε την πώληση του TikTok σε αμερικανική εταιρεία είτε την απομάκρυνσή του από τα ψηφιακά καταστήματα εφαρμογών. Το Ανώτατο Δικαστήριο επικύρωσε ομόφωνα τη ρύθμιση, επικαλούμενο «τεκμηριωμένες ανησυχίες για την εθνική ασφάλεια».
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η μεταστροφή της στάσης του Ντόναλντ Τραμπ. Αν κι ως πρόεδρος είχε υπογράψει εκτελεστικό διάταγμα για την απαγόρευση της εφαρμογής, το 2024 άλλαξε θέση. Πολλοί σχολιάζουν ότι ένας από τους μεγαλύτερους επενδυτές της ByteDance, ο δισεκατομμυριούχος Jeff Yass, εξελίχθηκε σε έναν από τους βασικούς χρηματοδότες του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος. Ο Τραμπ, στην αρχή της δεύτερης θητείας του, με περισσότερους από 15 εκατομμύρια ακολούθους στο TikTok, υπερασπίστηκε τη διατήρησή του.
Παραμένει, ωστόσο, το κρίσιμο ερώτημα: Πρόκειται απλώς για μια γεωπολιτική διαμάχη; Ερευνες του Πανεπιστημίου Rutgers έχουν καταδείξει ότι ο αλγόριθμος του TikTok τείνει να ενισχύει περιεχόμενο ευνοϊκό προς την Κίνα και να υποβαθμίζει ή να καταστέλλει ευαίσθητα ζητήματα, όπως η καταπίεση των Ουιγούρων ή η ανεξαρτησία της Ταϊβάν. Παράλληλα, η πλατφόρμα έχει κατηγορηθεί ότι λειτουργεί ως εργαλείο πολιτικής επιρροής και κοινωνικής πόλωσης, ιδίως μεταξύ των νεότερων ηλικιακών ομάδων. Περίπου το 45% των Αμερικανών ηλικίας 18-29 ετών δηλώνει ότι ενημερώνεται κυρίως από το TikTok, προκαλώντας ανησυχία στις αμερικανικές Αρχές.
Οι επικρίσεις δεν έχουν μόνον πολιτικό χαρακτήρα. Η εκρηκτική άνοδος της δημοτικότητας του TikTok συνδέεται άμεσα με την πανδημία της COVID-19 συμβάλλοντας στην εξάπλωσή του. Ο εγκλεισμός αύξησε τους ενεργούς αμερικανούς χρήστες από 40 σε πάνω από 100 εκατομμύρια μέσα σε λίγους μόλις μήνες. Το δημογραφικό προφίλ των χρηστών είναι κυρίως νεανικό: μόλις το 10% των ατόμων άνω των 65 ετών χρησιμοποιεί την εφαρμογή, έναντι 62% των κάτω των 30 ετών. Μελέτη του Πανεπιστημίου Baylor κατέδειξε ότι περίπου ένας στους τέσσερις χρήστες εμφανίζει ενδείξεις εθισμού στη συνεχή ροή σύντομης διάρκειας βίντεο, χάνοντας συχνά την αίσθηση του χρόνου.
Το 2024, οι γενικοί εισαγγελείς 13 πολιτειών κατέθεσαν αγωγές, κατηγορώντας την εταιρεία για εκμετάλλευση των νέων μέσω εθιστικών λειτουργιών και ψηφιακών φίλτρων. Ειδικοί έχουν προειδοποιήσει ότι η πλατφόρμα μπορεί να ενισχύει διαταραχές ψυχικής υγείας, προωθώντας σχετικό περιεχόμενο χωρίς επαρκείς δικλίδες προστασίας. Ωστόσο, παρά τις αντιδράσεις, το TikTok παραμένει εξαιρετικά δημοφιλές και δεσπόζει ως μέσο κοινωνικής δικτύωσης στα νεαρά άτομα.
Τελικά, είναι το TikTok μια απλή εφαρμογή ψυχαγωγίας ή, όπως οι επικριτές διατείνονται, έχει μετεξελιχθεί σε έναν κρίσιμο κόμβο όπου διασταυρώνονται η πολιτική, η τεχνολογία και η οικονομία; Με την αμερικανική συμμετοχή, ή κατ’ άλλους εξαμερικανισμό του, το TikTok και η ByteDance προσπαθούν να ισορροπήσουν ανάμεσα στην παγκόσμια κυριαρχία και τις εθνικές ευαισθησίες της Δύσης. Το ερώτημα όμως παραμένει: Μπορεί μια αλλαγή ιδιοκτησίας να αλλάξει το DNA ενός αλγορίθμου;
Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών