Си Сзинпин ХХР армиясида "катта тозалаш"ни яна кескин кучайтирмоқда
Охирги кунларда мавзу яна қизиди: Reuters 2026 йил январ ойи охирида Тайван расмийлари Хитой ҳарбий раҳбариятидаги “ғайриоддий ўзгаришлар”ни кузатаётганини, айрим юқори лавозимли ҳарбийлар — жумладан Чжан Юся ва Лю Чжэньли — интизом ва қонун бузилиши бўйича текширувга тушгани ҳақида хабар берган. Шу фоннинг ўзиёқ “ичкаридан қаттиқ тозалаш кетяпти” деган тасаввурни кучайтиради.
“Коррупцияга қарши кураш”ми ёки садоқат имтиҳоними?
Расмий версия одатдагидек: коррупцияга қарши кураш. Лекин таҳлилчилар буни фақат пул масаласи эмас, балки тизимда садоқат ва назоратни янада мустаҳкамлаш уриниши деб ҳам кўришяпти. Чунки масштаб шунчаки “бир-икки лавозим” даражасида эмас: NYT таҳлилида 2023 йил бошида махсус бўлинма ва қўмондонликларга раҳбарлик қилган камида ўнлаб генерал-адмираллардан жуда оз қисми лавозимда қолгани айтилган.
Нега бу хавотирли сигнал?
Бундай “кадрлар доминоси”нинг икки томони бор:
1. Назорат кучаяди, қарорлар бир марказга тўпланади.
Си Сзинпин армияни тез модернизация қилиб, “бир қўлдан бошқариладиган” тизимни қаттиқроқ қилиши мумкин. Бу, айниқса, катта хавфли вазиятларда (масалан, Тайван атрофида) қарор қабул қилишни тезлаштиради. Лекин тезлик ҳар доим ҳам сифат дегани эмас.
2. Бир вақтнинг ўзида раҳбариятда бўшлиқ пайдо бўлади.
Агар ҳақиқатан ҳам Чжан Юся ёки Лю Чжэньли каби юқори фигуралар текширув фонида таъсирини йўқотаётган бўлса, тизимда “ким нимага жавоб беради?” деган савол пайдо бўлади. Армияда эса бундай ноаниқлик — энг ёмон сценарийлардан бири: буйруқлар секинлашади, ташаббус камаяди, ҳамма “хато қилиб қўймай” деб эҳтиёт бўлиб қолади.
“Коррупция” баҳона бўлиб қолмасин…
Расмий версия “коррупцияга қарши кураш” бўлиши мумкин. Лекин бу ерда иккинчи қатлам бор: садоқатни текшириш, таъсир гуруҳларини синдириш, армияни сиёсий жиҳатдан ҳам қаттиқроқ назоратга олиш. The New York Times таҳлилларида 2023 йилдан бери юқори эшелондаги ўзгаришлар кўлами катта экани айтилгани ҳам шу тасаввурни кучайтиради.
Тайван фактори: нима ўзгаради?
Reuters ёзгани каби Тайван расмийлари “ғайриоддий ўзгаришлар”ни кузатаётган бўлса, бу икки хил талқин қилинади:
-
Биринчи талқин: Пекин ички тозалаш орқали армияни “бошқарувга бўйсунувчан” қилиб, эҳтимолий катта операцияларга тайёрламоқда.
-
Иккинчи талқин: Пекинда ички тартиб муаммолари бор, шунинг учун катта ташқи рискларга бориш қийинлашади.
Қайси бири кучли? Қисқа жавоб: ҳозир ҳеч ким 100% айта олмайди. Лекин бир нарса аниқ — бундай даврда ноаниқлик ошади. Ноаниқлик ошса, ҳисоб-китоб хатоси эҳтимоли ҳам кўпаяди.
Энг муҳим савол: бу армияга фойдами ёки зарар?
-
Қисқа муддатда: қўрқув ва интизом ортиши мумкин.
-
Ўрта муддатда: ташаббус пасайиши, раҳбар кадрлар етишмовчилиги, “ҳимоявий бюрократия” (ҳамма ўзини сақлайдиган режим) пайдо бўлиши хавфи бор.
-
Узоқ муддатда: агар тозалаш фақат жазо эмас, балки малака ва бошқарув сифатини ошириш билан бирга кетса — кучаяди. Агар асосий мезон “садоқат” бўлиб қолса — тизим сездирмай заифлашиб бориши ҳам мумкин.
Хулоса
Ҳозирги манзара шундай: ХХР армиясидаги тозалаш “оддий анъана” эмас, балки катта сиёсий-ҳарбий қайта "настройка" кўринишига киряпти. Бу жараён қай томонга бурилиши — ички элита мувозанати, ташқи босимлар ва Тайван атрофидаги динамикага боғлиқ.
Бир нарсани эсда тутиш керак: армиядаги катта ўзгаришлар одатда ташқи сиёсатга ҳам таъсир қилади. Демак, бу мавзуда кейинги ҳафталарда ҳам янги сигналлар чиқиши эҳтимоли баланд.