Жаңа Конституция жобасына қатысты жиын алдында спикерлердің бірі ұсталды
4 ақпанда Алматыда Адам құқығын қорғау бюросында өтетін жаңа Конституция жобасына қатысты баспасөз мәслихаты алдында спикерлердің бірі Жарқын Күрентаев ұсталды. Оны полиция ұстап, “әңгіме жүргізуге” алып кетті деп хабарлады баспасөз жиыны өтетін залдың өкілі, құқық қорғаушы Андрей Гришин.
"Жарқынның өзі маған хабарласып, өзін полицияға әңгімеге алып кеткенін хабарлады" деді Гришин Азаттыққа.
Сәрсенбі күні Күрентаевтың нөмірі сөндірулі тұрды. Азаттық Алматы қалалық полиция департаментінің баспасөз хатшысы Салтанат Әзірбектен жауап ала алмады.
Спикерлердің бірі ұсталғанына қарамастан жаңа Конституция жобасына қатысты жиын өтті. Оған адвокат Мейірман Қалмаханұлы мен саясаттанушы Дос Көшім қатысты. Олар жобадағы 9-бап 2-тармақты алып тастасын немесе өзгертсін деген талап айтты.
"Біздің мақсатымыз билікке қарсы шығу емес, басқа емес – тілдік заңнаманың тұғырын биіктетіп алу. Өйтені мен заңгер ретінде айтайын, [қазіргі Конституцияның] 7-бабының 2-тармағы қазір 9-баптың 2-тармағына өтті ғой. Бұл елді шатыстырып бітті. Қарапайым халық емес, біле білсеңіздер, Көкшетау облысында да президенттің өзі "орыс тілінің ресми тіл мәртебесі бар" деді. Одан қалса Ресей президенті де дәл сондай ой айтты. Енді олар жоғары лауазымды тұлғалар осындай жаңсақ пікірге келіп жатқаннан кейін қарапайым халық та солай ойлайды. Сондықтан біздің мақсатымыз мемлекеттік тілдің ара-жігін анықтап алу. Біз орыс тілін шектейік деп жатқан жоқпыз. Бірақ "орыс тілі қазақ тілімен тең, ресми түрде қолданылады" деген сөз ол екеуі бір деген сөзді білдіріп жатыр" деді адвокат.
Қазіргі Конституцияның 7-бабы 2-тармағында және қазіргі жаңа Конституция жобасының 9-бабы 2-тармағында "мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында орыс тілі ресми түрде қазақ тілімен тең қолданылады" деп жазылған.
Саясаттанушы Дос Көшім жаңа Конституция жобасы халықпен талқыланып, дайындалған жоқ деді. Спикерлердің бірінің ұсталуына билікті кінәлап, осындай шара өткізгенімізге қарсы болып отырғанын жеткізді.
"Мұндай маңызды өзгеріс үш кезеңнен өтуі керек. Алғашқы кезеңін көрген жоқпыз" деді Дос Көшім.
"Бірінші кезеңде халық өзінің пікірлерін білдіреді. Оған төрт-бес ай бойы пікірлер жинайды. Жинақтағаннан кейін 20-30 заңгер отырады да, Конституцияны жаза алатындай, соны өздері дайындап шығарады. Одан кейін оны халықтың талқылауына береді. Осы үш кезеңнің бірінші кезеңін мен көрген жоқпын. 5-6 ай дайындалғанын естіген жоқпыз. Естісек, халық өз көзқарастарын айтып, мына бүгінгі мәселе сол уақыттарда айтылатын еді. Сол уақытта дөңгелек үстелдер болатын еді. Сол уақытта халықтың пікірі жинақталатын еді. Ондай жұмыстар жүргізілген жоқ. Мүмкін, белгілі бір топтар бес ай істеген шығар. Бірақ біз оны білмейміз, қоғам білмейді" деді ол.
Қазақстанда өткен аптада жаңа Конституция жобасы жарияланды. Оның алдында конституциялық реформа жөнінде комиссия құрылып, Конституцияға түзетулер енгізілетіні хабарланған еді. Қоғамда конституциялық түзетулердің қысқа уақыт аралығында жаңа Конституцияға айналып кететіні сыналды.
Бұған дейін азаматтық қоғам өкілдері, сарапшылар мен құқық қорғаушылар, белсенділер ел президенті Қасым-Жомарт Тоқаевқа үндеуінде Конституцияны өзгертуде асығыстық танытпауға шақырып, толымды қоғамдық талқылау жүргізу қажеттігін айтқан.
4 ақпан күнгі мәжіліс отырысында кейбір депутаттар аймақта геосаяси жағдай ушығып тұрған шақта тіл мәселесін қозғай беру қауіпті екенін меңзеді. "Дауылы дүлей қазіргі қатқыл халықаралық қатынастардың қоршауы мен тәртібі күн сайын қырық құбылған геосаяси әлемде біз бұл «пәленің» қатерінен сақтана білуіміз керек. Біз әпербақан, әумесір әлдекімдерге білек күшін безейтіндей ел емеспіз" деді депутат Ермұрат Бапи. Дәл осы отырыста депутат Мақсат Толықбай 1995 жылғы Конституцияны небәрі "12-ақ адам жазып шыққанын", ал қазіргі жобаны "жүзден астам адам" әзірлегенін алға тартты.