Castrignano dei Greci: Το ελληνικό χωριό στη νότια Ιταλία που μιλάει ακόμα ελληνικά

Οι κάτοικοι του Castrignano dei Greci, μιας μικρής πόλης στη νότια Ιταλία, μιλούν ακόμη μια ελληνική διάλεκτο που αποκαλύπτει την εγκατάσταση αρχαίων Ελλήνων στην περιοχή ήδη από τον 8ο αιώνα π.Χ. Το φαινόμενο αυτό αποτελεί ζωντανή μαρτυρία της διαχρονικής παρουσίας του ελληνικού πολιτισμού στη Μεγάλη Ελλάδα.

Το Castrignano dei Greci, που σημαίνει «κάστρο των Ελλήνων», ανήκει στη διοικητική ενότητα Grecìa Salentina, όπου επιβιώνει μέχρι σήμερα το γλωσσικό ιδίωμα Griko, μια σπάνια ελληνική διάλεκτος που μιλιέται αποκλειστικά στην περιοχή. Η πόλη, με πληθυσμό περίπου 4.000 κατοίκους, βρίσκεται 26 χιλιόμετρα νότια του Λέτσε, γνωστού για την εντυπωσιακή μπαρόκ αρχιτεκτονική του.

Το αστικό κέντρο είναι χτισμένο σε υψόμετρο 90 μέτρων και εδράζεται πάνω σε στρώματα ασβεστολίθου, χαρακτηριστικά των μεσογειακών τοπίων. Το έδαφος αυτό ευνοεί την καλλιέργεια ελαιόδεντρων, συκιών, αμυγδαλιών και αμπελιών – προϊόντα που αποτελούν σήμα κατατεθέν της τοπικής γεωργίας.

Η Μεγάλη Ελλάδα και οι ελληνικές αποικίες

Από τον 8ο έως τον 6ο αιώνα π.Χ., οι αρχαίοι Έλληνες ίδρυσαν αποικίες στη Σικελία και τη νότια Ιταλία. Πρώτοι έφτασαν οι Ευβοείς, τους οποίους ακολούθησαν οι Κορίνθιοι και οι Αχαιοί, ενώ αργότερα οι Αθηναίοι συνέχισαν την αποικιστική δραστηριότητα. Οι ελληνικοί οικισμοί έγιναν τόσο πολλοί ώστε η περιοχή ονομάστηκε Magna Graecia (Μεγάλη Ελλάδα).

Ο όρος καθιερώθηκε από τον ιστορικό Πολύβιο γύρω στο 150 π.Χ. και χρησιμοποιήθηκε αργότερα από τους Στράβωνα και Πλίνιο, οι οποίοι προτιμούσαν εντυπωσιακούς χαρακτηρισμούς στις περιγραφές τους.

Η ελληνόφωνη περιοχή της Grecìa Salentina

Οι λεγόμενοι Grecani κατοικούν σε εννέα πόλεις νότια του Λέτσε, όπου εξακολουθεί να μιλιέται η διάλεκτος Griko: Calimera, Castrignano dei Greci, Corigliano d’Otranto, Martano, Martignano, Soleto, Sternatia, Zollino και Melpignano. Το όνομα Calimera προέρχεται από τη λέξη «καλημέρα».

Οι κάτοικοι αυτών των πόλεων ξεχωρίζουν για τα ήθη, τα έθιμα, τη μουσική και κυρίως για τη γλώσσα τους – μια ελληνική διάλεκτο με αρχαϊσμούς και πλούσια συντακτική δομή, που διατηρεί την πολιτιστική μνήμη των αρχαίων Ελλήνων.

Πολλοί Ιταλοί και Έλληνες γλωσσολόγοι έχουν μελετήσει αυτή τη γλωσσική ιδιαιτερότητα. Σύμφωνα με τη μυθολογία, οι πρώτοι Έλληνες έφτασαν στο Σαλέντο μετά την πτώση της Τροίας, υπό τον Κρητικό βασιλιά Ιδομενέα. Άλλες θεωρίες υποστηρίζουν ότι οι σημερινοί κάτοικοι κατάγονται από πληθυσμούς της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, που εγκαταστάθηκαν στην περιοχή μεταξύ του 6ου και 12ου αιώνα μ.Χ.

Το «Μικρό Κάστρο των Ελλήνων»

Το Castrignano dei Greci, που σημαίνει «Μικρό Κάστρο των Ελλήνων», βρίσκεται μόλις τέσσερα χιλιόμετρα από το Martano, άλλη μια ελληνόφωνη κοινότητα. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, ο οικισμός ιδρύθηκε από Κρήτες της Μινωικής εποχής.

Το επώνυμο Kantiotis, που απαντά συχνά στην περιοχή, προέρχεται από την ονομασία «Kantia» ή «Candia», το όνομα που είχαν δώσει οι Βενετοί στην Κρήτη, και σημαίνει «Κρητικός».

Η ελληνική παρουσία ενισχύθηκε κατά τη Βυζαντινή περίοδο, όταν ιδρύθηκε η Επισκοπή του Οτράντο και ο Χριστιανισμός εξαπλώθηκε στην περιοχή. Οι Βυζαντινοί μετέτρεψαν τον οικισμό σε οχυρωμένο χωριό, που αντιστάθηκε σε εισβολές από ξηρά και θάλασσα.

Η εκκλησία της Παναγίας της Αμώμου Συλλήψεως, γνωστή ως Congreca, διαθέτει καμπαναριό ύψους 42 μέτρων και μια ιστορική κρύπτη που πιθανότατα χρονολογείται από τον 6ο αιώνα μ.Χ., έργο Βασιλειανών μοναχών. Το 1543 οι Οθωμανοί κατέστρεψαν την πόλη, η οποία ανακτήθηκε από τους Αραγονέζους το 1626.

Η γλωσσική κληρονομιά και η σύγχρονη ταυτότητα

Σύγχρονη εξέχουσα μορφή της πόλης υπήρξε ο Ιταλός φιλόλογος Άντζελο Κοτάρντο, που πρωτοστάτησε στην προσπάθεια διάσωσης της ελληνικής διαλέκτου. Χάρη στις ενέργειές του, το Griko εξακολουθεί να διδάσκεται στα σχολεία του Castrignano dei Greci και άλλων ελληνόφωνων κοινοτήτων, με την έγκριση της ιταλικής κυβέρνησης.

Το 1977 ιδρύθηκε Κέντρο Κοινωνικών Σπουδών με στόχο τη διδασκαλία της γλώσσας και την προώθηση του ελληνικού πολιτισμού. Η τοπική κουλτούρα διατηρεί έως σήμερα ελληνικά έθιμα, παραδοσιακές μουσικές όπως η pizzica και στοιχεία που ανάγονται στη βυζαντινή εποχή.