Τι είναι το casus belli: Από το 1995 στην τουρκική Βουλή μέχρι το «αν όχι τώρα, πότε;» του Κυριάκου Μητσοτάκη

Κατά τη διάρκεια των κοινών δηλώσεων του Κυριάκου Μητσοτάκη και του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν μετά τη συνάντησή τους στην Άγκυρα, ο Έλληνας πρωθυπουργός αναφέρθηκε εμμέσως στο casus belli, υπογραμμίζοντας ότι ήρθε η ώρα να αρθεί «κάθε απειλή, τυπική και ουσιαστική, στις μεταξύ μας σχέσεις». Πρόσθεσε μάλιστα χαρακτηριστικά: «Αν όχι τώρα, πότε;».

Τι είναι το casus belli

Η φράση casus belli προέρχεται από τη λατινική γλώσσα και σημαίνει «αφορμή πολέμου». Στη διεθνή διπλωματία, χρησιμοποιείται για να περιγράψει έναν λόγο ή αφορμή που ένα κράτος τη θεωρεί τόσο σοβαρή, ώστε να δικαιολογεί την προσφυγή στον πόλεμο.

Στα ελληνοτουρκικά ζητήματα, ο όρος casus belli αναφέρεται στην απόφαση που έλαβε η τουρκική Βουλή το 1995, σύμφωνα με την οποία επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων στο Αιγαίο από τα 6 στα 12 ναυτικά μίλια συνιστά αιτία πολέμου. Με άλλα λόγια, η Τουρκία έχει δηλώσει ότι, εάν η Ελλάδα ασκήσει το δικαίωμά της αυτό – το οποίο προβλέπεται από το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας (Σύμβαση του ΟΗΕ – UNCLOS) – θα αντιδράσει στρατιωτικά. Η απειλή αυτή παραμένει σε ισχύ μέχρι σήμερα, συντηρώντας ένα κλίμα διαρκούς έντασης στις σχέσεις των δύο χωρών.

• Μητσοτάκης – Ερντογάν: Οι 7 συμφωνίες, το casus belli και η αναφορά σε τουρκική μειονότητα στη Θράκη

Η ελληνική θέση 

Όπως σημειώνει το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών «το εύρος της αιγιαλίτιδας ζώνης της Ελλάδας ορίστηκε το 1936 στα 6 ναυτικά μίλια από την ακτή (Ν. 230/1936 και μεταγενέστερο Ν.Δ. 187/1973). Διατηρήθηκε, εντούτοις, ρητώς το όριο των 10 ναυτικών μιλίων αιγιαλίτιδας ζώνης όσον αφορά στον εναέριο χώρο, βάσει της προγενέστερης νομοθεσίας (Διάταγμα της 6ης Σεπτεμβρίου 1931, σε συνδυασμό με τον νόμο 5017/1931). Βάσει εθιμικού κανόνα του Δικαίου της Θάλασσας, που ενσωματώνεται και στη Σύμβαση των ΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας, η Ελλάδα δικαιούται να επεκτείνει μέχρι τα 12 ν.μ. την αιγιαλίτιδα ζώνη της».

Επισημαίνεται ακόμα ότι: το δικαίωμα επέκτασης του ορίου της αιγιαλίτιδας ζώνης μέχρι τα 12 ν.μ. είναι κυριαρχικό και ασκείται μονομερώς και κατά συνέπεια δεν υπόκειται σε κανενός είδους περιορισμό ή εξαίρεση και δεν επιδέχεται αμφισβητήσεως από τρίτα κράτη (το άρθρο 3 της Σύμβασης, που ενσωματώνει κανόνα εθιμικού δικαίου, ουδένα περιορισμό ή εξαίρεση ως προς το δικαίωμα αυτό θέτει). Η συντριπτική πλειοψηφία των παράκτιων κρατών, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων, έχει προσδιορίσει το εύρος της αιγιαλίτιδας ζώνης στα 12 ν.μ. Η ίδια η Τουρκία έχει επεκτείνει, ήδη από το 1964, την αιγιαλίτιδα ζώνη της στα 12 ν.μ. στον Εύξεινο Πόντο και τη Μεσόγειο.

Σύμφωνα με το ελληνικό ΥΠΕΞ: «Η Ελλάδα κατά την κύρωση της Σύμβασης για το Δίκαιο της Θάλασσας (Ν. 2321/1995) δήλωσε ρητά ότι επιφυλάσσεται να ασκήσει σε οιοδήποτε χρόνο το δικαίωμά της να επεκτείνει την αιγιαλίτιδα ζώνη της μέχρι τα 12 ν.μ.».

Ως αντίδραση προς τη νόμιμη αυτή θέση της Ελλάδας, η τουρκική Βουλή εξουσιοδότησε με ψήφισμά της (8/6/1995) την τουρκική κυβέρνηση, εν λευκώ και στο διηνεκές, να κηρύξει πόλεμο (casus belli) στην Ελλάδα (εξουσιοδότηση για χρήση και στρατιωτικών μέσων κατά της Ελλάδος), σε περίπτωση που η τελευταία επεκτείνει την αιγιαλίτιδα ζώνη της πέραν των 6 ν.μ.

Η Αθήνα υπογραμμίζει ότι «η συμπεριφορά αυτή της Τουρκίας παραβιάζει κατάφωρα θεμελιώδεις αρχές του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών περί απαγόρευσης χρήσης ή απειλής χρήσης βίας (άρθρο 2, παρ. 4), περί ειρηνικής επίλυσης (άρθρο 2, παρ. 3) και περί καλής γειτονίας και ειρηνικής συνύπαρξης (Προοίμιο).

Παράλληλα, δυναμιτίζει τη συμμαχική σχέση που οφείλουν να έχουν κράτη που μετέχουν στην ίδια Συμμαχία και αντίκειται στις βασικές αρχές στις οποίες στηρίζεται το ΝΑΤΟ (άρθρα 1 και 2 του Βορειοατλαντικού Συμφώνου)».

Αξίζει να σημειωθεί οτι η άρση του casus belli έχει συμπεριληφθεί μεταξύ των βασικών κριτηρίων για την ένταξη της Τουρκίας στην ΕΕ, στο πλαίσιο της υποχρέωσής της για πλήρη σεβασμό του Διεθνούς Δικαίου και της καλής γειτονίας που αποτελεί θεμέλια αρχή πάνω στην οποία έχει οικοδομηθεί η Ευρωπαϊκή Ένωση.

Τι υποστηρίζει η Τουρκία

Η τουρκική πλευρά υποστηρίζει ότι η επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων στα νησιά του Αιγαίου στα 12 ν. μίλια θα έχει σαν αποτέλεσμα τον αποκλεισμό των τουρκικών ακτών από την πρόσβασή τους στη θάλασσα ενώ η θαλάσσια επικοινωνία μεταξύ των τουρκικών παραλίων θα γίνεται μετά από ελληνική έγκριση. Σύμφωνα με τη νέα Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας, το δικαίωμα της αβλαβούς διέλευσης κατοχυρώνεται απόλυτα και διευρύνεται. Επίσης, υπάρχουν ειδικές ρυθμίσεις περί θαλασσίων στενών, που διευκολύνουν τη ναυσιπλοΐα. Κάνοντας χρήση αυτών των δικαιωμάτων ακόμα και πολεμικά πλοία άλλων χωρών μπορούν να περάσουν ανενόχλητα από τα ελληνικά χωρικά ύδατα και από τα στενά περάσματα μεταξύ των νησιών, όπως εξάλλου γίνεται και σήμερα.

Η Αγκυρα υποστηρίζει επίσης, μεταξύ άλλων, ότι η επέκταση της αιγιαλίτιδας ζώνης εκ μέρους της Ελλάδας στα 12 μίλια, ανατρέπει τη Συνθήκη της Λωζάνης στο Αιγαίο. Αξίζει ωστόσο να σημειωθεί ότι το πλάτος των χωρικών υδάτων καθορίζεται κάθε φορά με βάση το βεληνεκές των όπλων που μπορούν να προσεγγίσουν μια ακτή. Ετσι, ότα υπογράφηκε, το 1923, η συνθήκη ίσχυαν διεθνώς τα 3 ν. μίλια ως χωρικά ύδατα, αργότερα επεκτάθηκαν στα 6 ν. μίλια και σήμερα έχουν καθιερωθεί τα 12 ν. μίλια.