1 мартдан киритилган янги қоидалар ҳаётнинг кўп соҳасини ўзгартиради
2026 йил 1 мартдан Ўзбекистонда қонунчилик ва амалиётнинг қатор муҳим йўналишларида янги тартиблар кучга кирди. Бу ўзгаришлар рақамлаштиришдан тортиб бизнес, божхона, нотариат, ижтимоий ҳимоя, экология ва туризмгача бўлган кенг соҳаларни қамраб олди. Маҳаллий нашрлар маълумотига кўра, март бошидан кучга кирган янгиликлар фуқаролар учун айрим хизматларни енгиллаштириш, тадбиркорлар учун тартибларни соддалаштириш ва давлат назоратини кучайтиришга қаратилган.
Энг сезиларли янгиликлардан бири рақамли хизматлар кўламининг янада кенгайганидир. Энди фуқаролар Ягона интерактив давлат хизматлари портали орқали яшаш жойига доир маълумотларни ва ўзларига тегишли турар жойда рўйхатда турган шахслар ҳақидаги ахборотни таҳрирлаш имкониятига эга бўлади. Шунингдек, ўлим ҳолати қайд этилгани ҳақидаги QR-кодли маълумотнома яқин қариндошларнинг шахсий кабинетига автоматик юборилиши, QR-кодли ҳужжатни гербли гувоҳнома билан тенглаштириш, айрим суд маълумотларини онлайн олиш ва футбол учрашувларига чипталарни идентификация ҳамда QR-код орқали сотиш каби тартиблар ҳам жорий этилмоқда. Бу ўзгаришлар давлат хизматларини қоғозбозликдан рақамли қулайликка яна бир қадам яқинлаштириши кутилмоқда.
Хорижий фуқаролар учун ҳам янги талаб пайдо бўлди. Энди ўзбек тилини билиш даражасини CEFR стандартлари асосида аниқловчи ва А1, А2 ҳамда B1 даражалари бўйича расмий сертификат берувчи тизим ишлайди. Бу ҳужжат давлат тилини билиш даражасининг расмий тасдиғи сифатида қабул қилинади. Яъни, ўзбекистонлик ҳуқуқий ва ижтимоий муҳитга кириб келаётган чет элликлар учун тил масаласи янада расмий ва аниқ мезонларга боғланмоқда.
Бизнес соҳасида ҳам бир қатор амалий янгиликлар кучга кирди. “Ягона дарча” тамойили асосида “Бизнес ҳамроҳ” лойиҳаси ишга туширилиши, давлат органлари раҳбарларининг тадбиркорлар билан мулоқотининг янги формати, давлат фуқаролик хизматидаги бўш лавозимларни эгаллаш қоидаларининг янгиланиши ва “Лицензия” тизимида ҳужжат топширишдан олдин талабларга мувофиқликни ихтиёрий дастлабки баҳолаш имконияти шулар жумласидандир. Бу ўзгаришлар тадбиркор учун жараённи тушунарлироқ, давлат учун эса бошқарувни тартиблироқ қилишга қаратилган.
Ёш тадбиркорлар ва ўзини ўзи банд қилганлар учун айрим енгилликлар ҳам назарда тутилган. Хусусан, инфратузилмага уланиш харажатларини компенсация қилиш механизми жорий этилмоқда. Электромобилда фаолият юритувчи, ўзини ўзи банд қилган такси ҳайдовчиларига эса ижтимоий солиқ бўйича 10 фоиз чегирма ва давлат автотураргоҳларидан 30 дақиқагача бепул фойдаланиш имконияти берилиши кўзда тутилган. Бу эса “яшил” транспортни рағбатлантириш ва кичик фаолликни қўллаб-қувватлашга хизмат қилади.
Божхона ва давлат харидларида ҳам янгиланган тартиблар амал қила бошлади. Товарлар келмасидан туриб дастлабки декларациялашда божхона расмийлаштируви йиғими 20 фоизга камайтирилади, тўловларни 14 кунгача кечиктиришда эса фоиз ҳисобланмайди. Давлат харидлари порталида эса сунъий интеллект асосида ўртача бозор нархини ҳисоблайдиган электрон модул ишга туширилиши кўзда тутилган. Бу қарорлар орқали ҳам бизнес юки енгиллаштирилиши, ҳам давлат харидларида нарх шаффофлиги оширилиши мақсад қилинган.
Қурилиш соҳасида назорат кескинроқ тус олмоқда. Хавфсиз деб топилмаган қурилиш материаллари ишлаб чиқарувчилари ва етказиб берувчилари бўйича электрон реестр шакллантирилади. Ушбу рўйхатга кирган компаниялар давлат харидларида иштирок эта олмайди. Шу билан бирга, “Ўзбеккосмос” агентлиги ҳудудлардаги қурилиш майдончаларини доимий мониторинг қилишни бошлайди. Кўприк ва туннелларнинг сейсмик чидамлилигини онлайн кузатиш, бинолар ҳолатини сунъий интеллект ёрдамида таҳлил қилиш ва сейсмик хавфли ҳудудларни прогноз қилиш каби амалиётлар ҳам жорий этилмоқда. Бу йўналишдаги айрим ўзгаришлар ҳақида аввалроқ ҳам маҳаллий нашрлар хабар берган эди.
Нотариат ва суд соҳасидаги янгиликлар ҳам аҳамиятли. Энди нотариуслар ижара, коммунал тўловлар ва мажбурий бадаллар бўйича қарздорликни ундиришга доир эътирозсиз талаблар бўйича БҲМнинг 1000 бараваригача миқдорда ижро хатлари чиқариш ҳуқуқига эга бўлади. Шунингдек, нодавлат нотижорат ташкилоти сифатида рўйхатдан ўтмаган нодавлат ташкилотлар томонидан суд-экспертиза тадқиқотларини ўтказиш тақиқланади. Бу эса ҳуқуқий жараёнларда масъулият ва расмий мақомни янада кучайтиришга қаратилган қадам сифатида кўрилмоқда.
Ижтимоий соҳада инсонпарварликка урғу берилган янги механизмлар пайдо бўлди. “Инсон” марказларида ижтимоий ҳимояга муҳтож болали оилалар учун “Меҳрли оила” хизмати ишга туширилади. Ушбу хизмат доирасида ота-оналарга бепул оилавий терапия кўрсатилиши белгиланган. Шунингдек, деменция, Паркинсон ва Альцгеймер касаллиги бўйича диспансер назоратида турган беморлар учун “Фаол ҳаётга қадам” дастури орқали кундузги парваришлаш хизматлари йўлга қўйилади. Бу янгиликлар ҳақида маҳаллий матбуот алоҳида ёритган.
Экология ва интеллектуал мулк соҳасида ҳам талаблар кучайди. Фон мониторинги станцияларини ўрнатмаган ва уларни миллий эко-назорат тизимига уламаган корхоналар компенсация тўловларини беш баравар тўлайди. Табиатга етказилган зарар учун компенсациядан озод қилишга доир имтиёзлар эса фақат қонун билан белгиланиши мумкин. Шу билан бирга, интеллектуал мулк билан боғлиқ қоидабузарликлар “Бизнеснинг барқарорлик рейтинги”га таъсир қилади: жарималар баллни туширади, рўйхатдан ўтган товар белгилари эса аксинча, балл қўшади.
Амалий ҳаётга бевосита таъсир қиладиган яна бир янгилик — муддати ўтган, рақамли маркировкага кирувчи товарлар сотувининг автоматик тарзда блокланишидир. Энди касса аппаратлари яроқлилик муддати ўтган бундай маҳсулотлар учун чек чиқара олмайди. Яъни, истеъмолчи хавфсизлигида инсон омили эмас, автоматик фильтр ишлайди. Шунингдек, архив хизматлари тезлаштирилади, айрим маълумотномаларни бериш муддатлари қисқаради, туризм соҳасида эса энг яхши стартаплар ва “яшил” сертификат олувчи меҳмонхоналарга субсидия механизмлари кучга киради.
Қисқаси, 1 мартдан кучга кирган бу ўзгаришлар қоғоздаги оддий нормалар эмас. Уларнинг айримлари фуқароларнинг кундалик турмушига, айримлари бизнес муҳитига, яна айримлари эса давлат назорати ва ижтимоий ҳимоя тизимига бевосита таъсир қилади. Энди асосий масала битта: бу янгиликлар амалда қай даражада тез, шаффоф ва ҳақиқий қулайликка айланади. Шу саволга жавобни эса вақтнинг ўзи беради.