Οι πόζες της αλήθειας βασανίζουν πολλούς
Είναι άραγε η αλήθεια μία ή πολλές και διάφορες; Το ερώτημα αφορά τη γνώση, την ηθική, την πολιτική και την ίδια την έννοια της πραγματικότητας. Η θέση ότι η αλήθεια είναι μία συνδέεται με τον ρεαλισμό. Ο Αριστοτέλης ισχυριζόταν ότι αληθές είναι να λέμε «αυτό που είναι, είναι και ότι αυτό που δεν είναι, δεν είναι». Αυτό σημαίνει ότι υπάρχει μια αντικειμενική πραγματικότητα. Δύο αντιφατικές προτάσεις δεν μπορούν ταυτόχρονα να είναι αληθείς, και αυτό ορίζεται ως αρχή της μη αντίφασης.
Τα επιχειρήματα υπέρ της μίας αλήθειας προϋποθέτουν λογική συνέπεια. Αν δεχτούμε πολλές αντικρουόμενες «αλήθειες», καταρρέει η έννοια της αντίφασης. Η επιστήμη λειτουργεί με την υπόθεση ότι υπάρχει μία πραγματικότητα που ερευνούμε, ακόμη κι αν η γνώση μας είναι ατελής. Αποδεχόμενοι πως δεν υπάρχει μία αλήθεια, δυσκολεύουμε τη διάκριση μεταξύ δικαίου και αδίκου· όλα γίνονται απλώς «οπτικές», όπως, ενίοτε δυστυχώς, και τα εργαλεία της νομικής επιστήμης υπαγορεύουν στη Δικαιοσύνη να αποφαίνεται βάσει μιας ερμηνείας ή οπτικής. Η άποψη αυτή συνυφαίνεται με τον σχετικισμό, τον μεταμοντερνισμό και ορισμένες ανεπαρκείς ερμηνευτικές προσεγγίσεις.
Ο Φρίντριχ Νίτσε υποστήριξε ότι «δεν υπάρχουν γεγονότα, μόνο ερμηνείες» και σκότωσε τον Θεό. Ο Μισέλ Φουκώ υποστήριξε ότι κάθε εποχή συγκροτεί ένα «καθεστώς αλήθειας», ορίζει αυτόν που έχει το δικαίωμα να μιλά, την έγκυρη γνώση αλλά και την αποκλεισμένη· συνέδεσε την αλήθεια με σχέσεις εξουσίας και πυροδότησε τους πολιτισμικούς σχετικιστές, ώστε να θεωρούν αφελώς ότι η αλήθεια διαμορφώνεται σε πολιτισμικό πλαίσιο. Αυτοί οι τόσο δεινοί μεταμοντερνιστές αμφισβητούν τα «μεγάλα αφηγήματα» και την καθολική εγκυρότητα και οι κοινωνικοπολιτικές θεωρίες περί την ταυτότητα αποδίδουν έμφαση στη βιωματική, καταστασιακή γνώση. Συνάμα, υπάρχει και ο σχετικισμός που βασίζεται στο ότι οι διαφορετικοί πολιτισμοί έχουν διαφορετικές κοσμοθεωρίες και τούτο δηλώνει πως δεν υπάρχει μία καθολική αλήθεια αλλά μόνον η αλήθεια που εγκιβωτίζεται στο πολιτισμικό πλαίσιό της.
Ως προς την οντολογία υπάρχει μία πραγματικότητα, αλλά ως προς τη γνωσιολογία εμείς οι άνθρωποι επιλέγουμε ιστορικά προσδιορισμένες προσεγγίσεις της· μπορεί, δηλαδή, να υπάρχει μία πραγματικότητα, αλλά καμωνόμαστε τους λογιότατους υποστηρίζοντας πολλαπλές ερμηνείες ή μερικές, δηλαδή αποσπασματικές, προσεγγίσεις της. Ο Ιμάνουελ Καντ πρότεινε τη διάκριση της πραγματικότητας καθ’ εαυτήν (νοούμενον). Η αλήθεια ως προς τα φαινόμενα μπορεί να είναι αντικειμενική, αλλά η πρόσβασή μας σε αυτήν εξαρτάται από το ανθρώπινο υποκείμενο. Η αλήθεια, πάντως, ελπίζω ότι παραμένει λογικά μη αντιφατική. Ιστορικά, η επίκληση της «μίας αλήθειας» συνδέθηκε με ολοκληρωτισμούς. Αν, από την άλλη, αποδεχτούμε πολλές ασύμβατες αλήθειες αναδεικνύεται ο κίνδυνος της σχετικιστικής αποσύνθεσης. Αυτό καθιστά αδύνατη τη δημόσια συζήτηση και την κοινή βάση για να αποδίδουμε δικαιοσύνη.
Η επικοινωνιακή διαχείριση της αλήθειας, δηλαδή η μερική ή καθολική απόκρυψή της, προάγει τον σχετικισμό, δηλαδή το αυτάρεσκο μειδίαμα του κάθε ηλίθιου περιπατητή της πολιτικής ανάλυσης. Προτείνω να γίνουμε πιο αυστηροί στην ανάγνωση και στη διάγνωση της επαγγελματικής πολιτικής αυταρέσκειας και να εντείνουμε τις εκδηλώσεις της αστικής (civic) και πολιτικής ανησυχίας μας, έστω κι αν το κάνουμε ερασιτεχνικά ή απλώς ρομαντικά. Η αίσθηση της ολούθε διάλυσης, αδιαφάνειας και ασύδοτης αλητείας των κάθε λογής αεριτζήδων δεν περνάει απαρατήρητη από τους συμπολίτες μας. Το ψέμα έχει κοντά ποδάρια, αλλά αν είναι «από σόι», γερά και συμπαγή, σε πηγαίνουν μακριά, ιδίως αν είσαι επιτήδειος επαγγελματίας στις επικοινωνιακές ή κωμικές μούτες.
Παλαιόθεν οι πόζες της αλήθειας των ολίγων οδηγούν στα βάσανα των πολλών. Η αλήθεια πρέπει να φανεί ήδη προεκλογικά ως ανίκητη, και να φωτίσει άπλετα την εγκατεστημένη φτώχεια και κατάθλιψή μας, τον συλλογικό και ατομικό φόβο μας, τη διαιώνιση της συγκάλυψης ενός τραγικού ατυχήματος, τους γύπες των τραπεζικών funds και της ανυπεράσπιστης ιδιωτικής περιουσίας μας, αλλά και όσους μέσα κι έξω από τη χώρα εποφθαλμιούν τις συλλογικές ωφέλειές μας από τον εθνικό πλούτο, επίγειο, ορυκτό και υποθαλάσσιο. Είμαστε ανησυχούντες, αλλά ρομαντικοί και ερασιτέχνες.
Ο Κώστας Θεολόγου είναι καθηγητής ΕΜΠ