Δεν μπορεί να πεθάνει
Ο θάνατος του διεθνούς δικαίου όπως άλλωστε και το τέλος της φιλελεύθερης δημοκρατίας έχουν ήδη προαναγγελθεί εδώ και καιρό. Μάλιστα, θα έλεγα ότι τα δύο αγγελτήρια θανάτου σχετίζονται ποικιλοτρόπως. Η στιγμή του θριάμβου για το διεθνές δίκαιο ήρθε μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ενώ για τη φιλελεύθερη δημοκρατία ήρθε μετά την πτώση του Τείχους που χώριζε την Ανατολική από τη Δυτική Ευρώπη. Το πρόβλημα είναι ότι τον διπλό θρίαμβο (πρώτα το 1945, απέναντι στη ναζιστική τυραννία και το απόλυτο κακό, και ύστερα το 1991, απέναντι στον σοβιετικό ολοκληρωτισμό και την ανορθολογική ανελευθερία του) τον διαδέχθηκε η ύβρις της Δύσης και ιδιαίτερα των Ηνωμένων Πολιτειών.
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι γεγονότα όπως οι δίκες της Νυρεμβέργης και του Τόκιο και η καταδίκη των πρωταιτίων για εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, αλλά και η ψήφιση στις 29 Ιουνίου 1945 στον Αγιο Φραγκίσκο του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών με το απαράμιλλο προοίμιό του [«Εμείς, οι λαοί των Ηνωμένων Εθνών, αποφασισμένοι να σώσουμε τις ερχόμενες γενεές από τη μάστιγα του πολέμου, που δύο φορές στα χρόνια μας έφερε στην ανθρωπότητα ανείπωτη θλίψη, (και) να διακηρύξουμε και πάλι την πίστη μας στα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα, στην αξιοπρέπεια και στην αξία του ανθρώπου…»], συνιστούν μια θριαμβευτική νίκη οικουμενικής ηθικής συνείδησης και νομικού πολιτισμού. Αντίστοιχα, μεγάλης πολιτικής σημασίας υπήρξε η κατίσχυση της φιλελεύθερης δημοκρατικής Δύσης απέναντι σε ένα τελείως αντιπαραγωγικό σύστημα παράλογης και ανθρωποκτόνου καταπίεσης.
Οι δύο αυτές στρατιωτικές, πολιτικές και ιδεολογικές νίκες θεμελίωσαν κατά κάποιο τρόπο τη φιλελεύθερη διεθνή τάξη, αλλά ταυτόχρονα παρείχαν ένα άλλοθι στην ηγέτιδα υπερδύναμη του δυτικού κόσμου να αναπτύξει την παγκόσμια οικονομική και πολιτική της πρωτοκαθεδρία με τρόπους που δεν εναρμονίζονταν ακριβώς ούτε με τις «αυτονόητες αλήθειες» της Διακήρυξης της Αμερικανικής Ανεξαρτησίας ούτε ασφαλώς με τους σκοπούς του Χάρτη του ΟΗΕ.
Η εύλογη ιδεολογική αντιπαλότητα απέναντι στη Σοβιετική Ενωση και τους δορυφόρους της δεν μπόρεσε ποτέ να νομιμοποιήσει την κυνική και άδικη συμπεριφορά της στο Βιετνάμ, στη Λατινική Αμερική ή αργότερα στη Μ. Ανατολή. Αντίθετα, η πολιτική αυτή υπονόμευσε τις κανονιστικές και θεσμικές σταθερές του μεταπολεμικού θριάμβου του διεθνούς δικαίου. Αντίστοιχα, η κατάρρευση του ανατολικού μπλοκ και η αναπόφευκτη ιδεολογική ήττα του «υπαρκτού σοσιαλισμού», αντί να ενισχύσουν, αποσταθεροποίησαν τελικά τη δυτική δημοκρατία, τόσο διεθνώς όσο και στο εσωτερικό της.
Η εξωτερική πολιτική των ίδιων των Ηνωμένων Πολιτειών υπέσκαψε την οικουμενική ισχύ του διεθνούς δικαίου και της δημοκρατίας. Τα αποτελέσματα αυτής της καταπόνησης είναι αισθητά μέχρι σήμερα. Ο λαϊκισμός είναι η απάντηση στην αυταρέσκεια που επιδεικνύουν οι δημοκρατίες στο εσωτερικό τους. Ο αντιδυτικισμός (σε λιγότερο ή περισσότερο ριζοσπαστικές εκδοχές) είναι η αντίδραση στην ύβριν των δυτικών δημοκρατιών στις διεθνείς τους σχέσεις.
Αυτό που ζούμε σήμερα είναι η νέμεσις. Στο πρόσωπο και τις πράξεις του προέδρου Τραμπ διασταυρώνονται ο λαϊκισμός και ο αντιδυτικισμός. Ο αμερικανός πρόεδρος αντιπολιτεύεται την έννοια και τους θεσμούς της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας περιφρονώντας επιδεικτικά την ιδέα και τους κανόνες της διεθνούς τάξης. Βομβαρδίζοντας το Ιράν, δεν επιτείνει μόνο τη διεθνή αναρχία, αλλά στοχοποιεί συνάμα τους εσωτερικούς πολιτικούς θεσμούς.
Φυσικά, μαζί με τη δημοκρατία στην Αμερική υποφέρει και ο υπόλοιπος κόσμος. Σημαίνουν λοιπόν αυτά ότι έφτασε το τέλος του διεθνούς δικαίου; Το διεθνές δίκαιο δεν μπορεί να πεθάνει γιατί είναι σύμφυτο τόσο με την ηθική διάσταση της ζωής (το γεγονός ότι δεν είμαστε άγγελοι και το ξέρουμε) όσο και με την αναγκαιότητα της ειρηνικής συνύπαρξης πολιτικά οργανωμένων κοινωνιών. Το διεθνές δίκαιο έχει ήδη διανύσει εννοιολογικά, θεσμικά και φιλοσοφικά αρκετό δρόμο. Ενυπάρχει στις διεθνείς συνθήκες, στη νομολογία των διεθνών δικαστηρίων, στην απελπισία των κατατρεγμένων και στα αυτονόητα του πλανητικού μας πολιτισμού. Οπως και η δημοκρατία, προϋποθέτει ωστόσο ατομική και συλλογική ευθύνη, σοφία και φρόνηση.
O Κωνσταντίνος Α. Παπαγεωργίου είναι ομότιμος καθηγητής της Νομικής Σχολής του ΕΚΠΑ