Η μοναξιά είναι απελευθέρωση
Στο καινούργιο του βιβλίο με τίτλο «Η ήπειρος χωρίς ιδιότητες», που στηρίζεται στις διαλέξεις του στο Collège de France την περίοδο 2023-2024 και παραπέμπει ευθέως στο κλασικό μυθιστόρημα του Ρόμπερτ Μούζιλ με τίτλο «Ο άνθρωπος χωρίς ιδιότητες», ο γερμανός φιλόσοφος Πέτερ Σλότερνταϊκ υποστηρίζει ότι η Ευρώπη, όπως και ο ήρωας του βιβλίου από το οποίο εμπνεύστηκε, στερείται μιας σαφούς ταυτότητας και δεν είναι σίγουρη ούτε από πού έρχεται ούτε, πολύ περισσότερο, πού πηγαίνει.
Ο 78χρονος Σλότερνταϊκ, όμως, κάνει και κάτι άλλο: φωτίζει ένα πρωτοφανές φαινόμενο στην ευρωπαϊκή ιστορία, την αποκήρυξη κάθε ιμπεριαλιστικής φιλοδοξίας.
Για πολλές χιλιετίες, σημειώνει στην «El Pais» ο ιταλός συγγραφέας Αντόνιο Σκουράτι, η ευρωπαϊκή πολιτική παρέμενε προσκολλημένη σε λιγότερο ή περισσότερο δημιουργικές εκδοχές του θεμελιώδους σεναρίου της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.
Η εμμονή αυτή προκάλεσε καταστροφικούς κατακτητικούς πολέμους και μια επονείδιστη αποικιοκρατική βία. Μετά το μακελειό του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, όμως, η Ευρώπη αποκήρυξε την αυτοκρατορία, αφήνοντας μόνο τις Ηνωμένες Πολιτείες να προσπαθούν να την ανασυστήσουν.
Οταν ο Εμανουέλ Μακρόν είπε «ΟΧΙ στον νέο ιμπεριαλισμό» απαντώντας στις επεκτατικές βλέψεις των ΗΠΑ για τη Γροιλανδία, κι όταν ο Πέδρο Σάντσεθ είπε «ΟΧΙ στον πόλεμο του Ιράν» χαρακτηρίζοντάς τον παράνομο, στην πραγματικότητα επαναβεβαίωναν το renuntiatio ab imperio.
Ενδείξεις αυτού του διαφορετικού σεναρίου υπήρχαν βέβαια και νωρίτερα. Ο Σλότερνταϊκ αναφέρεται συγκεκριμένα στην Κυριακή του Πάσχα του 1341, και συγκεκριμένα στην 8η Απριλίου, όταν ο Φραγκίσκος Πετράρχης στέφθηκε ύπατος ποιητής και ιστορικός σε μια μεγαλοπρεπή τελετή και ξεκίνησε την ομιλία του με τα λόγια του Βιργίλιου: «Μα σ’ έρημα απόκορφα του Παρνασσού / Πόθος γλυκός με παρορμά…».
Ηταν μια αντιπροσωπευτική σκηνή της «Τρίτης Ευρώπης», όπως την αποκαλεί ο Σκουράτι, μιας Ευρώπης που έφερνε έτσι στον κόσμο την «έκρηξη της γνώσης», όπως θα έλεγε ο διακεκριμένος βρετανός ιστορικός Πίτερ Μπερκ. Ηταν η αρχή της Αναγέννησης.
Με αυτή την έννοια, συνεχίζει ο Σκουράτι, η Ευρώπη δεν έχει μια ημερομηνία γέννησης, αλλά πολλές. Δεν γεννιέται (ούτε πεθαίνει) μια και καλή. Κάθε τόσο αναγεννάται. Η σύγχρονη Ευρώπη δεν αποτελεί πολιτική μετενσάρκωση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.
Οικοδομείται πάνω στον πυρήνα ενός χιλιετούς πολιτισμού. Και ο πυρήνας αυτός, παρά τις καταστροφές και τις αναγεννήσεις, είναι ο ουμανισμός: το επαναστατικό όραμα ενός κόσμου που τοποθετεί τον άνθρωπο στο κέντρο του σύμπαντος.
Η σύγχρονη Ευρώπη γεννάται και αναγεννάται κάθε φορά που ένα άτομο, υποκινούμενο από δημιουργικά πάθη, διεκδικεί την ελευθερία του απέναντι στην εκκλησιαστική και πολιτική εξουσία. Αυτή η αποστολή χωρίς τέλος, γράφει ο Σλότερνταϊκ, συνιστά την απομάθηση της υποταγής. Κι έχει όνομα: φιλελεύθερη δημοκρατία.
Φυσικά υπάρχουν αντίπαλοι αυτής της πορείας. Στο βιβλίο του «Προβλήματα της Ευρώπης», που έγραψε το 1935, ο Μαρκ Μπλοχ σχολιάζει τη διάσκεψη για την Ευρώπη που οργάνωσε η Βασιλική Ακαδημία της Ιταλίας για να τιμήσει τα δέκα χρόνια από την Πορεία προς τη Ρώμη, και στην οποία παρέστησαν γνωστοί εκπρόσωποι της φασιστοναζιστικής ιδεολογίας.
Οι τελευταίοι χαρακτήρισαν τότε την ιδέα της Ευρώπης «μια ιδέα κρίσης» και εξέφρασαν την ανησυχία τους για τον ανταγωνισμό άλλων ηπείρων με τις μεγάλες ευρωπαϊκές βιομηχανίες, για την εισβολή των ξένων, για τις εξεγέρσεις από τα θύματα της αποικιοκρατίας, για τη διάβρωση της Ευρώπης από αλλότριες κοινωνικές μορφές.
Τις ίδιες τοξικές συνταγές, τα ίδια συνθήματα, επαναλαμβάνουν και οι λαϊκιστές ηγέτες του σήμερα. Τότε ξέρουμε τι ακολούθησε. Τώρα ξέρουμε τι πρέπει να κάνουμε για να μη συμβούν τα ίδια.
Απέναντι στη νεοϊμπεριαλιστική επιθετικότητα της Ρωσίας, των Ηνωμένων Πολιτειών και της Κίνας, και τις δημαγωγικές κραυγές των υποστηρικτών τους, η Ευρώπη είναι μόνη.
Και μοναξιά στην περίπτωση αυτή δεν σημαίνει μόνο έλλειψη φίλων ή ρήξη παραδοσιακών συμμαχιών, αλλά κυρίως μοναδικότητα. Η Ευρώπη είναι η μοναδική παγκόσμια πολιτική και οικονομική δύναμη που εξακολουθεί να υπερασπίζεται τις αξίες της φιλελεύθερης δημοκρατίας οι οποίες, μέσω μιας μακράς, αιματηρής και ταραχώδους ιστορίας, την οδήγησαν να αποκηρύξει την αυτοκρατορία.
Η μοναξιά αυτή, καταλήγει ο Σκουράτι, σηματοδοτεί το τέλος της «ανοσίας» που προστάτευε για αιώνες την Ευρώπη απέναντι σε υποθετικές εισβολές.
Πώς θα βγούμε από αυτή την κατάσταση; Δεν θα βγούμε. Δεν υπάρχει επιστροφή. Θα συνεχίσουμε τον μοναχικό μας δρόμο με το κεφάλι ψηλά, επιταχύνοντας αν είναι δυνατόν τον βηματισμό μας.