Γιατί αντέχει ακόμη η Άγκαθα Κρίστι
Η Άγκαθα Κρίστι (γεννήθηκε στο Τορκί του Ντέβον στις 15 Σεπεμβρίου 1890) εξακολουθεί να διαβάζεται και να συζητείται όσο κανείς άλλος ομότεχνός της, άνδρας ή γυναίκα. Τα βιβλία της έχουν πουλήσει πάνω από 2 δισ. αντίτυπα παγκοσμίως (το πιο ευπώλητο είναι το Δέκα μικροί νέγροι) και, όπως έχει γραφτεί, βρίσκεται πίσω μόνο από τον Σαίξπηρ και τη Βίβλο, ενώ μέχρι στιγμής έχει μεταφραστεί σε 103 γλώσσες.
Ως παιδί έζησε με ανέσεις, έκανε ταξίδια στο εξωτερικό με τους γονείς της και πήρε μαθήματα μουσικής κατ’ οίκον. Αργότερα, άρχισε να διαβάζει αστυνομικά μυθιστορήματα κι έπεσε πάνω στο Μυστήριο του κίτρινου δωματίου του Γκαστόν Λερού που τη γοήτευσε με τα μυστήρια της πλοκής. Εχοντας διαβάσει και τις ιστορίες του Ουίλκι Κόλινς, αλλά και του Αρθουρ Κόναν Ντόιλ με τον Σέρλοκ Χολμς, αποφάσισε να γράψει δικές της ιστορίες μυστηρίου. Οπως έχει γράψει, διαβάζοντας αστυνομικά βιβλία συμπέρανε πως το συγκεκριμένο είδος αποσπά τη σκέψη από τις στενοχώριες.
Το πρώτο βιβλίο της, Η Μυστηριώδης υπόθεση στο Στάιλς, με ήρωα τον Ηρακλή Πουαρό, δημοσιεύτηκε σε εφημερίδα το 1920 και εκδόθηκε το 1921. Εκείνη την εποχή, η μελλοντική διάσημη συγγραφέας εργαζόταν στο φαρμακείο του τοπικού νοσοκομείου και γνώριζε από δηλητήρια, έτσι επινόησε μια ιστορία όπου η δολοφονία γίνεται με δηλητήριο.
Την ιστορία την αφηγείται ο λοχαγός Χέιστιγκς, φίλος του ντετέκτιβ, ο οποίος παρουσιάζει τον ήρωα ως περίεργο ανθρωπάκο, με κεφάλι σε σχήμα αβγού, με κωμικό καλοχτενισμένο μουστάκι, αλλά με κοφτερό μυαλό και εκπληκτική διαίσθηση. Και όμως αυτός ο άνθρωπος με την εμφάνιση δανδή, που προκαλεί γέλια εξαιτίας του τρόπου που μιλάει και συμπεριφέρεται, ως ντετέκτιβ έχει επιτυχίες. Διαθέτει μια καταπληκτική διαίσθηση και χάρη στα φαιά κύτταρα του εγκεφάλου του εξιχνιάζει δύσκολες εγκληματικές υποθέσεις που αδυνατεί να διαλευκάνει η αστυνομία. Αυτό βεβαίως είναι απολύτως κωμικό, αφού μόνο η αστυνομία μπορεί να εξιχνιάζει εγκλήματα, όλα τα άλλα είναι απλώς λογοτεχνία – η Κρίστι όμως διέθετε πολύ χιούμορ.
Εχει εξομολογηθεί πως όταν ξεκίνησε να γράφει την πρώτη αστυνομική ιστορία της δεν είχε καμιά διάθεση να κάνει κριτική ή να σκεφτεί σοβαρά πάνω στην εγκληματικότητα. Ηθελε, όμως, μαζί με την αποκάλυψη του άγνωστου δράστη των φόνων, το τέλος της ιστορίας να έχει ηθικό δίδαγμα: την αποκήρυξη του Κακού και τον θρίαμβο του Καλού. Κατά κάποιον τρόπο, έγραψε μικρές τραγωδίες με αίσιο τέλος: οι επιρροές της από τα σαιξπηρικά έργα είναι καταφανής. Εκτός από τον Πουαρό επινόησε κι άλλους ήρωες και ηρωίδες με σημαντικότερη την ηλικιωμένη Μις Τζέιν Μαρπλ. Λύνει κι αυτή αινίγματα τα οποία συνδέονται με εγκλήματα που γίνονται σε ένα χωριό και φαίνεται πιο εξωπραγματική από αυτόν, καθώς πλέκει και το ερευνητικό της βλέμμα αναζητεί υπόπτους που κρύβουν μυστικά.
Η Κρίστι καθιερώθηκε ως συγγραφέας αστυνομικής λογοτεχνίας από το πρώτο κιόλας μυθιστόρημά της κι έγινε η δημοφιλέστερη και εμπορικότερη του είδους. Η επιτυχία των βιβλίων της στην πατρίδα της δεν ήταν τυχαία. Κατάφερε να κερδίσει ευθύς εξαρχής τους βρετανούς αναγνώστες επειδή το αστυνομικό μυθιστόρημα, όπως εξελίχθηκε με τη συμβολή του Αρθουρ Κόναν Ντόιλ και του ήρωά του, του Σέρλοκ Χολμς, ο οποίος τον εμπνεύστηκε από τον Ογκίστ Ντιπέν του Εντγκαρ Αλαν Πόε, ανήκει στην παράδοση της αγγλικής λογοτεχνίας.
Το 1971 της απονεμήθηκε από τη Βασιλική Αυλή της Βρετανίας ο τίτλος της Dame για την προσφορά της στη λογοτεχνία – ήδη είχε χαρακτηριστεί ως «Βασίλισσα του εγκλήματος» και ασφαλώς αυτή η διάκριση δεν μπορούσε να είναι αντίθεση με την άποψη του αναγνωστικού κοινού για το έργο της.
Ορισμένοι κριτικοί έχουν εκφράσει την απέχθειά τους για τα αστυνομικά μυθιστορήματα και άλλοι αναφέρονται υποτιμητικά στο είδος, αλλά και στο έργο της Αγκαθα Κρίστι, χαρακτηρίζοντας τα βιβλία της ανάξια λόγου από λογοτεχνική άποψη. Ο Ρέιμοντ Τσάντλερ, ο σπουδαίος αμερικανός συγγραφέας με τη βρετανική παιδεία, στο δοκίμιό του Η απλή τέχνη του φόνου σημειώνει ειρωνικά πως τέτοιου είδους βιβλία θα εντυπωσιάσουν τα κοφτερά μυαλά των αναγνωστών.
Σε πείσμα αυτών των κριτικών, οι αναγνώστες της Κρίστι είχαν και εξακολουθούν να έχουν διαφορετική άποψη. Τους αρέσουν τα βιβλία της επειδή τους ψυχαγωγεί, τους κάνει να ξεφεύγουν από τη ρουτίνα της καθημερινότητας και το άγχος της επιβίωσης.
Οπωσδήποτε στα μυθιστορήματά της απονέμεται η δικαιοσύνη. Μετά τη σύλληψη και την τιμωρία του δολοφόνου η τοπική κοινωνία επιστρέφει στην αρχική ηρεμία της κι η τάξη αποκαθίσταται, κάτι βεβαίως που δεν συμβαίνει στην πραγματική ζωή.
ΣΥΓΓΡΑΦΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ
Σίγουρα, η Αγκαθα Κρίστι, η οποία πέθανε στις 12 Ιανουαρίου 1976 στο Ουίντερμπροκ και ετάφη στον περίβολο τοπικής εκκλησίας, αποτελεί συγγραφικό φαινόμενο. Οι παράξενες ιστορίες της εξακολουθούν να γοητεύουν χάρη στις πολλαπλές εκδοχές που επινοεί, στις ανατροπές που ξαφνιάζουν, στο παιχνίδι της γάτας και του ποντικού που παίζει με τον αναγνώστη, τον οποίο επιχειρεί να παραπλανήσει, κάτι που συμβαίνει και με το Φόνος στο Οριάν Εξπρές. Η γοητεία των αφηγήσεών της οφείλεται και σε κάτι που αδυνατούν να επιδείξουν οι σύγχρονοί της, αλλά και οι μεταγενέστεροι ομότεχνοί της: το αδιόρατο χιούμορ της. Τι άλλο παρά χιουμοριστική διάθεση φανερώνει η σκέψη της να βάλει 13 υπόπτους για φόνο να πονοκεφαλιάζουν με τα καμώματά τους τον Πουαρό, τον αστείο ανθρωπάκο;
Σήμερα, που το σκανδιναβικό αστυνομικό μυθιστόρημα έχει παγκόσμια απήχηση και συγγραφείς από όλον τον κόσμο – και την Ελλάδα – αντλούν ιδέες και δανείζονται ποικίλα λογοτεχνικά τεχνάσματα από αυτό, τα βιβλία της Αγκαθα Κρίστι αντέχουν, μολονότι αυτή δεν είναι πλέον τόσο επιδραστική όσο παλιά.