Τα πρόσωπα και οι πυλώνες του Ιρανικού καθεστώτος

Το ιρανικό καθεστώς αποτελεί ένα συγκεντρωτικό σύστημα διακυβέρνησης που το σύνολο της εξουσία ανήκει στον ανώτατο ηγέτη αλλά και σε ένα δίκτυο θεσμών που είναι πιστοί σε αυτόν. Τις τελευταίες ημέρες καλείται να διαχειριστεί ίσως την πιο κρίσιμη πρόκληση για την επιβίωσή του, εδώ και δεκαετίες.

Ποια όμως είναι τα πρόσωπα και οι «θεσμοί» που πρωταγωνιστούν;

Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ (Ali Khamenei):

Στην κορυφή της πυραμίδας βρίσκεται ο ανώτατος ηγέτης. O Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ είναι ο ανώτατος Ηγέτης του Ιράν από το 1989. Παρά την προχωρημένη ηλικία του (86 ετών) και τις αναφορές για προβλήματα υγείας, παραμένει το πρόσωπο κλειδί για όλα τα κρατικά ζητήματα, την εξωτερική πολιτική και τις ένοπλες δυνάμεις.

Είναι επιφορτισμένος, σύμφωνα με το σύνταγμα, με τον καθορισμό και την εποπτεία «των γενικών πολιτικών της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν», πράγμα που σημαίνει ότι αυτός επί της ουσίας ελέγχει τόσο την εσωτερική διακυβέρνηση όσο και την εξωτερική πολιτική.

Ο Χαμενεΐ είναι:

– αρχηγός των ενόπλων δυνάμεων

– των υπηρεσιών πληροφοριών

– ο άνθρωπος που έχει την εξουσία να κηρύσσει πόλεμο ή ειρήνη.

Διορίζει

– τον επικεφαλής της δικαστικής εξουσίας

– την ηγεσία της κρατικής ραδιοφωνίας και τηλεόρασης

– τον ανώτατο διοικητή του Σώματος των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης.

– Τα 12 μέλη του Συμβουλίου των Φρουρών που επιβλέπει το κοινοβούλιο και αποφασίζει ποιος μπορεί να θέσει υποψηφιότητα για δημόσιο αξίωμα.

Διορίστηκε από τη Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων, ένα όργανο του οποίου τα μέλη ελέγχονται από θεσμούς πιστούς στον ανώτατο ηγέτη. Αφού διοριστεί, ο ανώτατος ηγέτης διατηρεί το εν λόγω αξίωμα διά βίου.

Μασούντ Πεζεσκιάν (Masoud Pezeshkian): Ο Πεζεσκιάν είναι ο Πρόεδρος του Ιράν, ο οποίος ανέλαβε καθήκοντα το 2024. Η εξουσία του περιορίζεται από τον Ανώτατο Ηγέτη και τους σκληροπυρηνικούς θεσμούς.

Υπάγεται στην εξουσία του ανώτατου ηγέτη αν και είναι ο ανώτατος αιρετός αξιωματούχος.

Ο πρόεδρος της χώρας

– επιβλέπει την οικονομική πολιτική,

– την εσωτερική διοίκηση

– το υπουργικό συμβούλιο, το οποίο αποτελείται από 22 υπουργούς που έχουν εγκριθεί από το κοινοβούλιο, μαζί με οκτώ αντιπροέδρους.

Στην πράξη όμως οι κινήσεις του είναι πολύ περιορισμένες καθώς δεν μπορεί να παρεκκλίνει από την χάραξη της πολιτικής του Ανώτατου ηγέτη. Έτσι όποιο μεταρρυθμιστικό χαρακτήρα του προσέδιδαν τις πρώτες μέρες της εκλογής του δεν έχει εκφραστεί με την έως τώρα θητεία του.

Είναι μικτής καταγωγής, αζερμπαϊτζανικής και κουρδικής και μιλάει άπταιστα και τις δύο γλώσσες. Υπηρέτησε ως στρατιώτης αλλά και ως γιατρός κατά τη διάρκεια του πολέμου Ιράν-Ιράκ (1980–1988).

Η σύζυγός του και ένα από τα παιδιά του σκοτώθηκαν σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα το 1994. Είναι γνωστό ότι δεν ξαναπαντρεύτηκε ποτέ και μεγάλωσε μόνος του τα υπόλοιπα τρία παιδιά του.

Γκολάμ-Χοσεΐν Μοχσενί-Ετζέι (Gholam-Hossein Mohseni-Eje’i): Ο Επικεφαλής της Δικαστικής Εξουσίας, υπεύθυνος για την εφαρμογή του ισλαμικού νόμου και τις διώξεις κατά των διαδηλωτών.

Είναι απόφοιτος σχολείου γνωστού για την αποφοίτηση πολλών από τους πιο συντηρητικούς και σκληροπυρηνικούς αξιωματούχους του Ιράν. Τον βαραίνουν διεθνείς κυρώσεις από τις ΗΠΑ, την ΕΕ και το Ηνωμένο Βασίλειο για τον ρόλο του σε παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένης της καταστολής των διαδηλωτών το 2009 και το 2022. Πολλές από τις μη κυβερνητικές οργανώσεις τον χαρακτηρίζουν «αδίστακτο» λόγω της εμπλοκής του σε μαζικές συλλήψεις και μεροληπτικές δίκες.

Μοχαμάντ Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ (Mohammad Bagher Ghalibaf): Ο Πρόεδρος του Κοινοβουλίου (Majlis), ισχυρή προσωπικότητα με υπόβαθρο στους Φρουρούς της Επανάστασης.

Για πολλούς είναι ένας σκληροπυρηνικός «τεχνοκράτης» που καταφέρνει να συνδυάζει την πίστη και την αφοσίωσή του στον Ανώτατο Ηγέτη με ιδιαίτερο χαρακτήρα στην διοίκησή του.

Μεταξύ 2000 και 2003 έχει αντιμετωπίσει σκληρή διεθνή κριτική για τον ρόλο του στην καταστολή των φοιτητικών διαμαρτυριών οπότε και υποστήριξε τη χρήση βίας κατά των διαδηλωτών.

Υπήρξε και δήμαρχος της Τεχεράνης. Η θητεία του όμως έχει χαρακτηριστεί από ένα σκάνδαλο που τον θέλει πρωταγωνιστή της κατάχρησης δημοσίων κεφαλαίων.

Αμπάς Αραγτσί (Abbas Araghchi): Υπουργός Εξωτερικών, ο οποίος διαχειρίζεται τις διεθνείς σχέσεις και τις διαπραγματεύσεις για το πυρηνικό πρόγραμμα. Ανέλαβε τα καθήκοντά του στις 21 Αυγούστου 2024, υπό τη διοίκηση του Προέδρου Μασούντ Πεζεσκιάν. Διπλωμάτης καριέρας με πάνω από τρεις δεκαετίες εμπειρίας. Αναγνωρίζεται ευρέως ως «πραγματιστής» και κεντρική προσωπικότητα στην πυρηνική διπλωματία του Ιράν. Πολύ συχνά εκφράζεται κατά των Ισραηλινών επιθέσεων στο Ιράν και διατηρεί έντονα μαχητική στάση απέναντι στην αμερικανο-ισραηλινή επιθετικότητα.

Κανείς όμως από τους παραπάνω δεν μπορεί να λειτουργήσει αυτόνομα καθώς ακόμα και για την υποψηφιότητά τους πρέπει να περάσουν από τον έλεγχο των οργάνων που έχει θεσπίσει ο Αγιατολάχ Χαμενεϊ και στην ουσία ηγείται.

Συμβούλιο των Φρουρών

Πρόκειται για ένα μη εκλεγμένο όργανο που είναι υπεύθυνο για την «εποπτεία» των εκλογών και την εξέταση «της συμβατότητας των νομοθεσιών που ψηφίζονται με το Ισλάμ».

Λειτουργεί υπό την ηγεσία του Αχμάντ Τζαννατί (Ahmad Jannati) ένας από τους πιο κοντινούς ανθρώπους στου Χαμενεϊ και από τους πιο σκληροπυρηνικούς του καθεστώτος.

Αποτελείται από 12 αξιωματούχους: έξι κληρικούς που διορίζονται απευθείας από τον ανώτατο ηγέτη και έξι νομικούς εμπειρογνώμονες που διορίζονται από τον επικεφαλής της δικαστικής εξουσίας και εγκρίνονται από το κοινοβούλιο.

Τακτικός στρατός Artesh

Το Ιράν διατηρεί τακτικό στρατό που είναι γνωστός και ως Artesh. Έχει σαν αποστολή την υπεράσπιση της εδαφικής ακεραιότητας του Ιράν και την διατήρηση της τάξης. Λειτουργεί υπό την εξουσία του ανώτατου ηγέτη και στο τιμόνι του βρίσκεται ο υποστράτηγος Αμπντολραχίμ Μουσαβί.

Φρουροί της Επανάστασης

Το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης ή IRGC, αποτελεί πια έναν από τους πιο ισχυρούς θεσμούς της χώρας. Υπολογίζονται σε περίπου 120.000 ενεργά μέλη αλλά και δεκάδες χιλιάδες εφέδρους. Αυτή τη στιγμή είναι υπό τη διοίκηση του υποστράτηγου Μοχαμάντ Πακπούρ. Ιδρύθηκε το 1979 για την προστασία της Ισλαμικής Επανάστασης όμως ο ρόλος του σώματος αναβαθμίστηκε πολύ γρήγορα.

Στους Φρουρούς της Επανάστασης ανήκει και η ομάδα της Δύναμης Quds, η οποία λειτουργεί ως εξωτερικός βραχίονας των Φρουρών με επικεφαλής τον Ισμαήλ Καανί. Οι φρουροί της επανάστασης συνδέονται και υποστηρίζουν και ομάδες εκτός των Ιρανικών συνόρων όπως η Χεζμπολάχ στον Λίβανο και οι Χούθι στην Υεμένη.

Συμβούλιο Σκοπιμότητας (Expediency Council)

Το Συμβούλιο Σκοπιμότητας λειτουργεί, επίσης, ως συμβουλευτικό όργανο του ανώτατου ηγέτη. Ιδρύθηκε και αυτό από τον ίδιο τον Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί το 1979 και σκοπός του είναι να λύνει υπό την δική του εποπτεία τις διαφωνίες και τα νομοθετικά αδιέξοδα μεταξύ του κοινοβουλίου και του Συμβουλίου των Φρουρών. Αποτελείται από 34 μέλη τα οποία διορίζονται από τον ανώτατο ηγέτη και αποτελείται από ανώτερους κληρικούς, πρώην κυβερνητικούς αξιωματούχους, στρατιωτικούς και τεχνοκράτες.

Δικαστική εξουσία

Η δικαστική εξουσία θεωρείται τυπικά ανεξάρτητη ωστόσο ο επικεφαλής της διορίζεται από τον Ανώτατο ηγέτη. Ο επικεφαλής της δικαστικής εξουσίας υπηρετεί ως πρόεδρος του Ανωτάτου Δικαστηρίου του Ιράν και διορίζει τον γενικό εισαγγελέα.

Ρόλος της δικαστικής εξουσίας είναι να επιβλέπει τα δημόσια δικαστήρια που χειρίζονται αστικές και ποινικές υποθέσεις, καθώς και τα λεγόμενα επαναστατικά δικαστήρια που διώκουν αδικήματα που σχετίζονται με την εθνική ασφάλεια, τα ναρκωτικά και ενέργειες που θεωρούνται εχθρικές προς την Ισλαμική Δημοκρατία. Οι αποφάσεις των επαναστατικών δικαστηρίων είναι οριστικές και δεν υπόκεινται σε έφεση.

Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας

Το κορυφαίο συντονιστικό όργανο είναι το Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας. Παίρνει τις τελικές αποφάσεις για την άμυνα και την εξωτερική πολιτική. Επικεφαλής είναι ο Πρόεδρος της χώρας που όμως επιβλέπεται από τον Αγιατολάχ Χαμενεϊ. Συμμετέχουν ανώτεροι πολιτικοί ηγέτες, στρατιωτικοί διοικητές και αξιωματούχοι των μυστικών υπηρεσιών.

Καταληκτικά και συνοπτικά το Ιράν είναι Ισλαμική Δημοκρατία με ένα θεοκρατικό–αυταρχικό σύστημα, όπου η θρησκευτική εξουσία υπερισχύει της εκλεγμένης.

Ο Ανώτατος ηγέτης ελέγχει κάθε όργανο εκλεγμένο ή μη. Στην ουσία παρότι διενεργούνται εκλογικές διαδικασίες, η πραγματική εξουσία βρίσκεται στη θρησκευτική ηγεσία και όχι στον λαό.