Εμρέ Γκουνενσάι στα «ΝΕΑ»: Ελλάδα και Τουρκία έφτασαν ένα βήμα πριν από τη Χάγη

Την τουρκική οπτική για τα Ιμια παραθέτει στη συνέντευξή του στα «ΝΕΑ Σαββατοκύριακο» ο Εμρέ Γκουνενσάι, ο οποίος διετέλεσε υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας αμέσως μετά την κρίση. Ο τούρκος πολιτικός – ήταν μέλος του Κόμματος του Ορθού Δρόμου (DYP), του οποίου σημαντικές προσωπικότητες ήταν ο Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ και η Τανσού Τσιλέρ – μιλάει επίσης για τις «συμφιλιωτικές» συνομιλίες που ξεκίνησε μετά τα Ιμια με τον Θεόδωρο Πάγκαλο σε μια προσπάθεια επίλυσης της «εξαιρετικά πολύπλοκης γκρίζας κατάστασης», όπως χαρακτηρίζει τις χρόνιες διαφορές των δύο κρατών, με απώτερο στόχο την προσφυγή στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης.

Ποια είναι η τουρκική οπτική για την κρίση των Ιμίων;

Ξεκίνησε με ένα ατύχημα. Ενα τουρκικό πλοίο χτύπησε σε μία από αυτές τις βραχονησίδες και ξεκίνησε η διαμάχη για το ποιος θα το σώσει. Οι Ελληνες είπαν, αυτά είναι νερά μας, θα το σώσουμε. Οι Τούρκοι είπαν, αυτά είναι νερά μας, θα το σώσουμε. Ετσι ξέσπασε αυτό το τεράστιο πρόβλημα. Ελληνες τοποθέτησαν την ελληνική σημαία, έπειτα έλληνες στρατιώτες κατέλαβαν τη βραχονησίδα.

Μετά την έπαρση της ελληνικής σημαίας, τούρκοι δημοσιογράφοι της «Χουριέτ» την αντικαθιστούν με την τουρκική σημαία και μετά ακολούθησε η επανατοποθέτηση της ελληνικής σημαίας.

Η πρωθυπουργός Τσιλέρ είπε «αυτή η σημαία θα κατέβει και αυτοί οι στρατιώτες θα φύγουν από τα νησιά». Αυτός ήταν ο τρόπος της. Ηταν μια καλή ευκαιρία να γίνει δημοφιλής στο τουρκικό έθνος. Ο πρέσβης Ινάλ Μπατού είπε, αν πάμε στη νησίδα όπου βρίσκονται οι έλληνες στρατιώτες, θα γίνει πόλεμος, οπότε ας καταλάβουμε την άδεια βραχονησίδα δίπλα. Αυτή ήταν μια καλή λύση. Οι στρατιώτες μας πήγαν στη μη κατεχόμενη νησίδα και οι δύο στρατοί δεν συγκρούστηκαν. Δεν ήμουν υπουργός εκείνη την εποχή, αλλά ασχολήθηκα καθώς συμβούλευα τον πρόεδρο Ντεμιρέλ και το υπουργείο Εξωτερικών.

Εγινα υπουργός Εξωτερικών στις 6 Μαρτίου, έπειτα από ό,τι συνέβη, αλλά η κρίση έπεσε στα χέρια μου. Την εποχή εκείνη προσπαθούσαμε να γίνουμε πλήρες μέλος της ΕΕ και η φιλοσοφία μου ήταν να καθίσουμε με τους Ελληνες και να συζητήσουμε τα πάντα, και, εάν χρειαστεί, να πάμε στο Διεθνές Δικαστήριο, κάτι που ήταν η μεγαλύτερη κόκκινη γραμμή για την Τουρκία, αλλά πίστευα ότι αυτός ήταν ο τρόπος να προχωρήσουμε. Συντάξαμε μια διακήρυξη, που παρουσιάστηκε σε συνέντευξη Τύπου με τον πρωθυπουργό Μεσούτ Γιλμάζ. Σόκαρε την Τουρκία, επειδή όλοι πίστευαν ότι το ΔΔΧ δεν θα ήταν ποτέ δίκαιο ή αμερόληπτο. Η αντιπολίτευση αντέδρασε.

Τι ακολούθησε έπειτα από αυτή τη διακήρυξη;

Βάσει έκθεσης που συντάχθηκε για να περιγράψει την κατάσταση μεταξύ των δύο χωρών, κατάλαβα ότι επρόκειτο για μια εξαιρετικά περίπλοκη γκρίζα κατάσταση. Χρησιμοποίησα τη λέξη «γκρίζα» με εννοιολογικό τρόπο, όχι με εδαφικό. Ελληνας πολιτικός είπε ότι ο κ. Γκουνενσάι μιλάει για γκρίζες ζώνες, εννοώντας ότι (οι Τούρκοι) θα καταλάβουν μέρος του ελληνικού εδάφους. Μετά τη διακήρυξη ξεκίνησα συζητήσεις με τον Πάγκαλο, που αφορούσαν τον εναέριο χώρο, τα χωρικά ύδατα, την ιδιοκτησία των νησιών, προσπαθώντας να βρούμε λύση. Αν βρίσκαμε λύση, τότε θα πηγαίναμε στο ΔΔΧ για να εγκριθεί και να γίνει νόμος. Αυτή ήταν η πρόθεσή μας. Οταν αποφάσισα να κάνω αυτή την ανοιχτή προσέγγιση χωρίς όρους για να πάω στο ΔΔΧ, το είχα συζητήσει με τον πρόεδρο Ντεμιρέλ, την Τσιλέρ, τον Γιλμάζ. Ηταν σύμφωνοι. Ηταν μια τουρκική προσπάθεια.

Οπως είπατε, η κρίση ξεκίνησε από ένα τουρκικό εμπορικό πλοίο. Γιατί όμως έφτασε σε τέτοιο σημείο;

Ηγειρε ένα χρόνιο πρόβλημα που ταλαιπωρούσε και τις δύο χώρες από το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Συνεχίστηκε, όντας γκρίζο, από τη Συμφωνία του Παρισιού. Κανείς μας δεν ήταν σαφής για την κατάσταση. Με τον Γιλμάζ πήραμε θέση χωρίς προϋποθέσεις. Οταν όμως άρχισα να συνομιλώ με τον Πάγκαλο, είπα ότι ήταν κόκκινη γραμμή η αποστρατιωτικοποίηση των νησιών. Απάντησε θετικά, λέγοντας όμως αν τα αποστρατιωτικοποιήσω δεν θα έμενε κανένας Ελληνας στα νησιά. Αυτή ήταν η κόκκινη γραμμή του και επίσης η δική μου κόκκινη γραμμή. Εκεί κολλήσαμε. Θεσπίσαμε μια επιτροπή και αποφασίσαμε να κάνουμε από κοινού τις λεγόμενες διερευνητικές συνομιλίες, που συνεχίζονται ακόμα χωρίς αποτέλεσμα.

Γιατί προτείνατε αποστρατιωτικοποίηση των νησιών;

Ηταν σημαντικό για την Τουρκία επειδή ήταν το μόνο σαφές νομικά στοιχείο σε αυτή την γκρίζα κατάσταση, το οποίο τίθεται ρητά από τις Συμφωνίες της Λωζάννης και του Παρισιού, ότι αυτά τα νησιά, αν δοθούν στην Ελλάδα, πρέπει να αποστρατιωτικοποιηθούν. Θέλαμε λοιπόν να το χρησιμοποιήσουμε ως προϋπόθεση, όχι επειδή έθετε ζήτημα κινδύνου. Ηταν θέμα αρχής.

Γιατί η Τσιλέρ διέταξε την επιχείρηση στα Ιμια;

Παρουσιαζόταν ως η Σιδηρά Κυρία της Τουρκίας, οπότε έτσι έπρεπε να αντιδράσει. Εκανε τέτοια πράγματα στην Τουρκία και με τον πόλεμο με το ΡΚΚ κ.λπ. Πίστευε ότι αυτή ήταν μια πολιτικά καλή ευκαιρία για εκείνη. Ισως σκεφτόταν και τα τουρκικά συμφέροντα. Εκανε πολλές τέτοιες ομιλίες στην Τουρκία. Και ο κόσμος τη χειροκροτούσε. Φυσικά υπήρχε το ερώτημα, τι θα κάνουμε; Και η Τσιλέρ αισθανόταν καλά, λέγοντας η σημαία θα κατέβει και αυτοί οι στρατιώτες θα φύγουν. Αυτό ήταν το στυλ διακυβέρνησής της σε κρίσεις.

Γιατί η Τουρκία αποδέχθηκε τη μεσολάβηση των ΗΠΑ και την ιδέα του Ρίτσαρντ Χόλμπρουκ και του Κλίντον «όχι πλοία, όχι στρατεύματα, όχι σημαίες»;

Ολοι ήξεραν ότι θα ήταν ανόητο να κάνουν πόλεμο με την Ελλάδα. Η Ελλάδα ήταν μέλος της ΕΕ. Η Αμερική σίγουρα υποστήριζε την Ελλάδα και ως εκ τούτου παρενέβη ο Κλίντον. Δεν μπορούσες να αντικρούσεις εύκολα τις ΗΠΑ. Ηταν μια καλή παρέμβαση. Θυμάμαι επίσης όταν ο Χόλμπρουκ, ο Πάγκαλος και εγώ ήμασταν σε Σύνοδο της λέσχης Μπίλντερμπεργκ στον Καναδά. Ο Πάγκαλος μου είπε, υπάρχει αερομαχία (dogfight) πάνω από το Αιγαίο πολύ επικίνδυνη, μπορεί να υπάρξει σύγκρουση. Είπα στον Χόλμπρουκ να καλέσει τον αμερικανό αρχηγό του στρατού. Τηλεφώνησα στον τούρκο αρχηγό του στρατού. Ο Πάγκαλος κάλεσε τον έλληνα αρχηγό του επιτελείου. Αρχισαν να συνομιλούν και η αερομαχία σταμάτησε.

Επηρέασαν τα Ιμια σημαντικά τις σχέσεις Τουρκίας – Ελλάδας;

Είχαμε και άλλες πιο σοβαρές κρίσεις, όπως η Κύπρος. Τα Ιμια δεν ήταν μια σημαντική κρίση. Ηταν περιθωριακή. Το καλό που έκανε ήταν ότι κάναμε αυτή τη διακήρυξη και ξεκινήσαμε μια συμφιλιωτική συζήτηση. Ετσι, περάσαμε από μια πιθανή σύγκρουση στην αναζήτηση πλήρους ειρήνης με νομιμότητα και χωρίς προϋποθέσεις. Ηταν ένα ατύχημα που δημιούργησε ένα θετικό αποτέλεσμα.