Από πού προέρχονται οι γάτες; – Αρχαίο DNA ανατρέπει όσα ξέραμε για την καταγωγή τους

Οι ρίζες της εξημέρωσης της γάτας – πολύ πριν κατακτήσει τους καναπέδες και τα memes του διαδικτύου – παρέμεναν για αιώνες ασαφείς. Νέα ανάλυση αρχαίου DNA ρίχνει φως στην ιστορία αυτού του αγαπημένου ζώου και ανατρέπει όσα γνωρίζαμε μέχρι σήμερα.

Αρχαιολόγοι θεωρούσαν ότι η σχέση ανθρώπου και γάτας ξεκίνησε πριν από περίπου 9.500 χρόνια στη Λεβαντίνη, περιοχή που περιλαμβάνει τμήματα της Μέσης Ανατολής και της ανατολικής Μεσογείου. Ήταν η εποχή που οι άνθρωποι άρχισαν να καλλιεργούν τη γη, προσελκύοντας τρωκτικά και, κατ’ επέκταση, άγριες γάτες που βοηθούσαν στον έλεγχό τους.

Η παλαιότερη γνωστή ένδειξη για παρουσία γάτας σε ανθρώπινο περιβάλλον προέρχεται από μια ταφή στην Κύπρο, που χρονολογείται στη Νεολιθική περίοδο. Η συνύπαρξη ανθρώπων και αιλουροειδών φαίνεται να οδήγησε σταδιακά στην εξημέρωση του είδους.

Ωστόσο, νέα γενετικά δεδομένα από απολιθωμένα οστά γατών σε Ευρώπη, Μέση Ανατολή και Ασία δείχνουν ότι οι σύγχρονες οικόσιτες γάτες έχουν πολύ πιο πρόσφατη προέλευση και δεν ήταν οι πρώτες που έζησαν δίπλα στους ανθρώπους.

«Ξεκινήσαμε να εξετάζουμε οστά που αποδίδονταν σε οικόσιτες γάτες ηλικίας έως και 10.000 ετών για να δούμε ποιες έχουν κοινό γονιδίωμα με τον σημερινό πληθυσμό», εξήγησε ο Γκρέγκερ Λάρσον, καθηγητής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. «Αυτό ανέτρεψε πλήρως την καθιερωμένη αφήγηση», πρόσθεσε.

Προέλευση από τη Βόρεια Αφρική

Μια ευρωπαϊκή μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Science, βασισμένη σε 87 αρχαία και σύγχρονα γονιδιώματα, κατέληξε ότι η οικόσιτη γάτα (Felis catus) προέρχεται από τη Βόρεια Αφρική και όχι από τη Λεβαντίνη, όπως θεωρούνταν. Ο πρόγονός της ήταν η αφρικανική αγριόγατα (Felis lybica lybica).

Σύμφωνα με τη μελέτη, οι γάτες αυτές αποτέλεσαν τη γενετική βάση των σημερινών οικόσιτων και εξαπλώθηκαν στην Ευρώπη με την άνοδο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, περίπου πριν από 2.000 χρόνια.

Μέχρι το 730 μ.Χ., οι γάτες είχαν φτάσει στην Κίνα, πιθανότατα μέσω των καραβανιών του Δρόμου του Μεταξιού, σύμφωνα με δεύτερη έρευνα που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Cell Genomics. Οι επιστήμονες ανέλυσαν DNA από 22 οστά αιλουροειδών που βρέθηκαν σε κινεζικές τοποθεσίες ηλικίας έως 5.000 ετών.

Η σχέση με τη λεοπάρδαλη γάτα της Ασίας

Πριν από την άφιξη των οικόσιτων γατών, στην Κίνα ζούσε ένα άλλο είδος, η λεοπάρδαλη γάτα (Prionailurus bengalensis), που συνυπήρχε με τους ανθρώπους από το 3400 π.Χ. έως περίπου το 150 μ.Χ. Αν και οι δύο πλευρές ωφελούνταν — οι άνθρωποι από τις ικανότητες κυνηγιού και τα αιλουροειδή από την αφθονία τροφής — η λεοπάρδαλη γάτα δεν εξημερώθηκε ποτέ πλήρως.

Η Σου-τζιν Λόου από το Πανεπιστήμιο του Πεκίνου σημείωσε ότι η σχέση αυτή ήταν «συμβιωτική», χωρίς να αποτελεί αποτέλεσμα ελέγχου ή εκτροφής. Όταν άλλαξαν οι πρακτικές πτηνοτροφίας μετά τη Δυναστεία των Χαν, οι λεοπάρδαλες γάτες άρχισαν να θεωρούνται ανεπιθύμητες, καθώς κυνηγούσαν κοτόπουλα, γεγονός που οδήγησε στην απομάκρυνσή τους από τους ανθρώπινους οικισμούς.

Η εξαφάνισή τους από τις καλλιεργημένες περιοχές συνέπεσε με περίοδο πολιτικών αναταραχών και ψυχρότερου κλίματος μεταξύ των δυναστειών Χαν και Τανγκ, που περιόρισε τη γεωργική παραγωγή. Όπως διευκρίνισε η Λόου, το είδος δεν εξαφανίστηκε, αλλά επέστρεψε στα φυσικά του ενδιαιτήματα.

Η γάτα στην Αρχαία Αίγυπτο

Τα νέα ευρήματα που συνδέουν την προέλευση της οικόσιτης γάτας με τη Βόρεια Αφρική δεν προκαλούν έκπληξη, σύμφωνα με τον Τζόναθαν Λόσος, καθηγητή βιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Ουάσιγκτον. Οι γάτες κατείχαν εξέχουσα θέση στην εικονογραφία της Αρχαίας Αιγύπτου, όπου απεικονίζονταν με κοσμήματα και συχνά ως μέλη της οικογένειας.

Δεν είναι σαφές αν η εξημέρωση ολοκληρώθηκε στην Αίγυπτο ή αν εκεί οι γάτες απλώς μετατράπηκαν από κυνηγούς σε κατοικίδια. Μελέτες δείχνουν ότι σε ευρωπαϊκούς αρχαιολογικούς χώρους πριν από το 200 π.Χ., τα οστά ανήκαν σε ευρωπαϊκές αγριόγατες (Felis silvestris) και όχι σε οικόσιτες.

Ο Λόσος επισημαίνει ότι η έλλειψη ευρημάτων από τη Βόρεια Αφρική και τη Νοτιοδυτική Ασία αφήνει ακόμη ανοιχτό το ζήτημα της πλήρους χαρτογράφησης της εξημέρωσης της γάτας. «Όπως οι σφίγγες, οι γάτες αποκαλύπτουν τα μυστικά τους απρόθυμα», σημείωσε χαρακτηριστικά, υπογραμμίζοντας την ανάγκη για περισσότερα δείγματα αρχαίου DNA.