Τα δέντρα που νίκησαν τον χρόνο: Οι ζωντανοί μάρτυρες της ελληνικής φύσης

Ο «Αδωνις», ένα ρόμπολο (ορεινό πεύκο) στις ανατολικές απολήξεις του όρους Σμόλικα, στον νομό Γρεβενών, σε υψόμετρο περίπου 2.000 θεωρείται από τα μεγαλύτερα σε ηλικία δέντρα στην Ευρώπη – έχει υπολογιστεί με δενδροχρονολογικές μεθόδους ότι είναι τουλάχιστον 1.075 ετών.

Τον «ανακάλυψε» και τον φωτογράφισε το 2000 ο Dr. Robert Brandes, γερμανός γεωγράφος – μελετητής στο πλαίσιο της διδακτορικής του διατριβής. Περίπου την ίδια ηλικία (1.074 έτη) έχει και το «Αρτίτσι», ένας ίταμος στο όρος Μπέλες, στον Νομό Σερρών. Βρίσκεται σε ένα δάσος με οξιές και φλαμουριές. Εχει ύψος 23 μέτρα και βρίσκεται μέσα στο Εθνικό Πάρκο της Λίμνης Κερκίνης σε υψόμετρο 1.125 – τον έχει φωτογραφίσει ο δασολόγος Μιχάλης Δαβής, στέλεχος του ΟΦΥΠΕΚΑ. Πρόκειται για δύο από τα 185 «αξιοσημείωτα δέντρα» που έχουν καταγραφεί, μέχρι στιγμής, στο Μητρώο Ελληνικών Δέντρων, το οποίο διατηρεί η μη κερδοσκοπική οργάνωση Φίλοι των Εθνικών Πάρκων. Να σημειωθεί ότι το Μητρώο ξεκίνησε το 2022 και εμπλουτίζεται διαρκώς με νέα δεδομένα. Οι καταχωρίσεις σε αυτό γίνονται βάσει συγκεκριμένου κανονισμού και η λειτουργία του εποπτεύεται από επιστημονική επιτροπή. Μέχρι στιγμής περιλαμβάνει 46 είδη δέντρων από τα οποία τα 30 είναι αυτοφυή και τα 16 ξενικά.

Μυστικά

Το καθένα τους έχει τη μοναδική δική του ιστορία. Ο πλάτανος του Αγίου Γερασίμου, για παράδειγμα, που βρίσκεται στην Κεφαλονιά, κοντά στην είσοδο της Μονής του Αγίου Γερασίμου – ο οποίος έχει κηρυχθεί Μνημείο της Φύσης. Σύμφωνα με την παράδοση «φυτεύθηκε από τον Αγιο Γεράσιμο και έχει εις την ρίζα του φρέαρ, επίσης ποιηθέν υπό του Αγίου Γερασίμου». Το ύψους 24 μέτρων δέντρο έχει περίμετρο κορμού 5,37 μέτρα. Η ηλικία του εκτιμήθηκε το 2022 σε περίπου 448 έτη.

Ενα άλλο παράδειγμα των «μαθημάτων» που μπορεί να μας διδάξει ένα δέντρο αποτυπώνεται στη φτελιά στην πλατεία του οικισμού Στρινύλα στη Βόρεια Κέρκυρα. Στον κορμό της μεγαλύτερης έως τώρα καταγεγραμμένης στο Μητρώο φτελιάς φιλοξενούνται επίφυτα, φυτά δηλαδή που επιβιώνουν πάνω του χωρίς να επηρεάζουν το δέντρο. Ετσι μαθαίνουμε πως είναι συχνό το φαινόμενο τα δέντρα μεγάλης ηλικίας να φιλοξενούν πολλά είδη ζώων και φυτών.

Τι περιλαμβάνει

Οπως λέει στα «ΝΕΑ» ο περιβαλλοντολόγος Μανώλης Γλύτσης, ο οποίος είναι υπεύθυνος για το Μητρώο Ελληνικών Δέντρων, σε αυτό καταγράφονται δέντρα εξαιρετικού μεγέθους, ηλικίας ή μορφής, τα οποία αντιπροσωπεύουν τη δυνατότητα ανάπτυξης του κάθε είδους στον συγκεκριμένο τόπο, δέντρα που αποτελούν υπολείμματα της βλάστησης που υπήρχε παλαιότερα σε έναν τόπο και που μπορούν να συμβάλουν στην εφαρμογή προγραμμάτων αποκατάστασης, δέντρα που ανήκουν σε αξιόλογα τοπία, κήπους ή φυτεύσεις, δέντρα ιδιαίτερης γενετικής αξίας ή που παρουσιάζουν ανθεκτικότητα σε ασθένειες/προσβολές ή ιδιαίτερες συνθήκες και δέντρα που συνδέονται με την ιστορία ενός τόπου. Τα κριτήρια αυτά ορίζουν και τον όρο «αξιοσημείωτα δέντρα», ο οποίος έχει επιλεγεί και αντανακλά τη σημασία που έχουν τα δέντρα αυτά για τον άνθρωπο.

Η αξία

Τα δέντρα μεγάλης ηλικίας, επισημαίνει ο κ. Γλύτσης, επιτελούν ιδιαίτερες λειτουργίες στα οικοσυστήματα όπου ανήκουν. Σταδιακά έχει γίνει κατανοητό από την επιστήμη ότι οι λειτουργίες αυτές δεν μπορούν να καλυφθούν από τα νεαρά, μικρά δέντρα. Επομένως η φύτευση πολλών νέων δέντρων δεν μπορεί να αντικαταστήσει την απώλεια ενός δέντρου μεγάλης ηλικίας.

Τέτοιες λειτουργίες είναι:

• επηρεάζουν την αφθονία και την εξάπλωση του δικού τους είδους και επιπλέον ευνοούν την εγκατάσταση και εξάπλωση πολλών άλλων ειδών φυτών και ζώων
• επηρεάζουν την υδρολογία, την αποθήκευση του άνθρακα, τη γονιμότητα του εδάφους, το μικροκλίμα και το μεσοκλίμα στην περιοχή όπου βρίσκονται
• έχοντας επιζήσει για μεγάλο διάστημα παρά τις μεταβολές του περιβάλλοντος (π.χ. ακραίες ξηρασίες ή θερμοκρασίες), ενδέχεται να διαθέτουν γενετικά χαρακτηριστικά που τα κάνουν ανθεκτικότερα ή πιο ευπροσάρμοστα
• η μελέτη των ηλικιωμένων δέντρων μας προσφέρει νέα οπτική: στην ανάπτυξη των οργανισμών (παρατηρούνται διαδικασίες διαφορετικές από εκείνες των ζωικών οργανισμών, π.χ. σε ορισμένα είδη δέντρων διαπιστώνεται μεγαλύτερος ρυθμός ανάπτυξης και αναπαραγωγικό αποτέλεσμα με την αύξηση της ηλικίας) και στην μελέτη των μακροχρόνιων περιβαλλοντικών και κλιματικών μεταβολών (θερμοκρασία, βροχοπτώσεις, πυρκαγιές).