Οδύσσεια: Θα γινόταν πόλεμος για τη «μαύρη» Ελένη;

«Είναι δυνατόν να υποδύεται την Ωραία Ελένη μια μαύρη ηθοποιός;». Το νέο ερώτημα που διχάζει το Διαδίκτυο μπορεί να φαίνεται «φρέσκο», καθώς διατυπώθηκε τις τελευταίες ημέρες με αφορμή τη νέα πολυαναμενόμενη κινηματογραφική μεταφορά της «Οδύσσειας» από τον οσκαρικό Κρίστοφερ Νόλαν. Στην ουσία του, όμως, αποτελεί επανάληψη μιας συζήτησης που αναζωπυρώνεται κάθε φορά με διαφορετική αφορμή.

Όλα ξεκίνησαν όταν διέρρευσε η πληροφορία ότι η βραβευμένη με Όσκαρ Λουπίτα Νιόνγκο υποδύεται την Ωραία Ελένη στην ταινία προϋπολογισμού 250 εκατ. δολαρίων, που αναμένεται να κάνει πρεμιέρα στις 17 Ιουλίου 2026. Στα πλατό βρίσκονται επίσης ο Ματ Ντέιμον ως Οδυσσέας, η Αν Χάθαγουεϊ ως Πηνελόπη και ο Τομ Χόλαντ ως Τηλέμαχος.

Βολές εναντίον του σκηνοθέτη

Σε λίγες ώρες τα social media «πήραν φωτιά». Χρήστες υποστήριζαν πως η Ελένη ήταν λευκή και ξανθιά και ότι η επιλογή αυτή προσβάλλει τον Όμηρο. Η ανάρτηση του ιδιοκτήτη του Χ, Ίλον Μασκ, «Ο Κρις Νόλαν έχει χάσει την ακεραιότητά του», ενίσχυσε την ένταση της συζήτησης, μετατρέποντας μια επιλογή ηθοποιού σε πολιτισμική αντιπαράθεση.

Σε ένα στρατόπεδο βρίσκονται όσοι θεωρούν ότι ο Όμηρος μπορεί να μην δίνει ακριβή περιγραφή της Ελένης, ώστε να αφήσει χώρο στη φαντασία των ακροατών. Ωστόσο, τα επίθετα που χρησιμοποιεί (καλλίκομος, καλλιπάρηος, λευκώλενος και τανύπεπλος) περιγράφουν την ομορφιά, το σώμα, τα χέρια και τα ρούχα της, χωρίς να προσδιορίζουν τη φυλετική της καταγωγή.

Στον αντίποδα, υπάρχουν όσοι υποστηρίζουν ότι η Ελένη είναι μυθικό πρόσωπο και, επειδή δεν υπάρχουν ιστορικά στοιχεία για την ύπαρξή της, δεν μπορούν να τεθούν περιορισμοί στην εμφάνισή της.

Δύο λεπτομέρειες αξίζουν προσοχής: η πρώτη είναι ότι η μάχη μαίνεται χωρίς να έχει επιβεβαιωθεί επίσημα ότι η Νιόνγκο υποδύεται την Ελένη, ενώ η δεύτερη διαρροή τη θέλει να υποδύεται την Κλυταιμνήστρα, κάτι που φαίνεται να μην απασχολεί ιδιαίτερα. Προηγούμενες φήμες ήθελαν τη Νιόνγκο να εμφανίζεται ως θεά Αθηνά, οι οποίες επίσης δεν επιβεβαιώθηκαν.

«Επικές» μάχες στην επιλογή καστ

Οι αντιπαραθέσεις είναι συχνές όταν ένας μαύρος ηθοποιός καλείται να υποδυθεί ήρωα ή ιστορικό πρόσωπο που παραδοσιακά θεωρείται λευκός. Πρόσφατα παραδείγματα περιλαμβάνουν:

• Την Κλεοπάτρα στη σειρά του Netflix «Βασίλισσα Κλεοπάτρα» (2023), όπου η Αντέλ Τζέιμς προκάλεσε αντιδράσεις.

• Την Περσεφόνη στη σειρά «KAOS» (2024), με τη Ράκι Αγιόλα.

• Τον Αχιλλέα στη σειρά του BBC «Τροία: η πτώση μιας πόλης» (2018), με τον Ντέιβιντ Γκιάσι.

Ακόμη και ιστορικά πρόσωπα, όπως η Άννα Μπολέιν ή η Χιονάτη, έχουν δει «ανανεωμένες» εκδοχές από ηθοποιούς μαύρης καταγωγής, προκαλώντας συζητήσεις για την προσέγγιση της μυθοπλασίας και της ιστορίας.

Απόψεις ειδικών

Νικορέστης Χανιωτάκης, σκηνοθέτης:
«Τον πρώτο λόγο στη διανομή έχει ο σκηνοθέτης. Η λογοκρισία αποτελεί κόκκινη γραμμή. Πρόκειται για μυθοπλασία και δεν έχουμε το δικαίωμα να κρίνουμε πριν δούμε την ταινία. Η σημασία είναι η ερμηνεία και η καλλιτεχνική σύλληψη».

Γιάννης Νταλιανής, ηθοποιός:
«Δεν μπορούμε να εκφέρουμε γνώμη χωρίς να δούμε την ταινία. Η επιλογή της Λουπίτα Νιόνγκο προκαλεί ενδιαφέρον και θέτει το ερώτημα τι σημαίνει «ομορφιά» σήμερα».

Φοίβος Μπότσης, νομικός, συγγραφέας:
«Το πρόβλημα είναι η «λευκή» προβολή του κόσμου μας πάνω στη μυθοπλασία. Οι ομηρικοί χαρακτήρες είναι ρευστοί. Η Ελένη και η Αθηνά είναι ιδέες και σύμβολα. Η οικουμενικότητα των επών δεν μας ανήκει και η ένταση γύρω από τη φυλετική απεικόνιση λέει περισσότερα για τα στενά πρότυπά μας παρά για τον Νόλαν».