Μονιμότητα με αξιολόγηση: Το διακύβευμα της αναθεώρησης

Είναι δυνατή σήμερα η απόλυση ενός δημοσίου υπαλλήλου; «Ναι», είναι η απάντηση ‒ μόνο, όμως, εφόσον καταργηθεί νομίμως και η οργανική του θέση ή ως συνέπεια βαρέος πειθαρχικού παραπτώματος. Τι δεν είναι επιτρεπτό; Δεν είναι θεσμικά επιτρεπτό η Διοίκηση να απολύει υπάλληλο για λόγους υπηρεσιακής ανεπάρκειας, δηλαδή αποκλειστικά με κριτήριο την επαγγελματική του επίδοση, να διατηρεί την ίδια οργανική θέση και να την καλύπτει στη συνέχεια με άλλο πρόσωπο. Η μονιμότητα αποτελεί θεσμική εγγύηση πολιτικής ουδετερότητας και υπηρεσιακής συνέχειας.

Ως υπηρεσιακή ανεπάρκεια νοείται η επίμονη και αντικειμενικά διαπιστώσιμη αδυναμία εκπλήρωσης των ουσιωδών καθηκόντων της θέσης, με όρους ποιότητας, χρόνου και συμμόρφωσης προς υπηρεσιακές οδηγίες. Υπό το ισχύον πλαίσιο, η υπηρεσιακή ανεπάρκεια δεν αποτελεί αυτοτελή λόγο απόλυσης. Αντιμετωπίζεται ‒ αν αντιμετωπίζεται! ‒ μέσω του πειθαρχικού δικαίου.

Η αξιολόγηση, στη σημερινή της μορφή, επηρεάζει κυρίως την υπηρεσιακή εξέλιξη, όχι την παραμονή στην υπηρεσία, με αποτέλεσμα η συστηματικά ανεπαρκής απόδοση να «μεταφράζεται» σε λόγο απομάκρυνσης μόνο και εφόσον αποκτήσει πειθαρχική υφή. Για να οδηγηθεί κανείς σε οριστική παύση, η υπηρεσιακή ανεπάρκεια πρέπει να έχει κλιμακωθεί σε τέτοιο βαθμό και να λάβει τέτοια μορφή που να στοιχειοθετεί πειθαρχικό παράπτωμα αυξημένης βαρύτητας.

Το ερώτημα που αναδεικνύουν οι εξαγγελίες του Πρωθυπουργού για τη συνταγματική αναθεώρηση είναι, αν μπορεί να θεσπιστεί σύστημα αξιολόγησης που δεν θα εξαντλείται στις υπηρεσιακές μεταβολές, αλλά να μπορεί, σε έσχατο στάδιο, να οδηγεί σε απομάκρυνση από την υπηρεσία λόγω υπηρεσιακής ανεπάρκειας.

Μία εκδοχή μεταρρυθμιστικής λύσης – εγγύτερη στο ισχύον μοντέλο – είναι η «εξακολουθητικά χαμηλή απόδοση» να τυποποιηθεί ως ειδικό πειθαρχικό παράπτωμα. Η απομάκρυνση δεν θα στηρίζεται σε αόριστες κρίσεις, αλλά σε αντικειμενικά κριτήρια: επαναλαμβανόμενη παραβίαση συγκεκριμένων υπηρεσιακών υποχρεώσεων, σε συνδυασμό με σταθερά αρνητικές αξιολογήσεις σε βάθος χρόνου, που τεκμηριώνουν διαχρονική αδυναμία ανταπόκρισης. Το πρότυπο αυτό ακολουθεί η έννομη τάξη της Ιταλίας, στην οποία η υπηρεσιακή ανεπάρκεια πρέπει να βεβαιώνεται επί τριετία.

Μία δεύτερη εκδοχή αντιμετωπίζει την ανεπάρκεια εκτός του ουσιαστικού πειθαρχικού δικαίου. Ναι μεν αποτελεί αιτία λύσης της υπαλληλικής σχέσης, πλην, όμως, τελεί υπό διαδικαστικές εγγυήσεις αντίστοιχες της πειθαρχικής διαδικασίας. Στην περίπτωση αυτή, η λύση της υπαλληλικής σχέσης δεν είναι πειθαρχική κύρωση, αλλά προϋποθέτει διαδικασία εγγυήσεων «πειθαρχικού τύπου». Πρόκειται για το «ενδιάμεσο» μοντέλο που ακολουθείται στη Γαλλία.

Διαφορετική θεσμική αρχιτεκτονική προδίδει η «αυτονομία» της αξιολόγησης ως αυτοτελούς οδού έναντι της πειθαρχικής. Σε ένα τέτοιο σύστημα, προϋπόθεση αποτελεί η θέσπιση ενός τυποποιημένου πλαισίου Πολιτικής Διαχείρισης Απόδοσης, που θα περιλαμβάνει κλιμακωτή διαχείριση με στόχο πρώτα τη βελτίωση και, αν αποτύχει, τη μετάβαση σε αυστηρότερα στάδια (σχέδιο ανάπτυξης απόδοσης, υποστήριξη/επιμόρφωση, συναντήσεις επανεκτίμησης). Η κλιμάκωση προϋποθέτει σαφείς δείκτες και προκαθορισμένους στόχους, ώστε η τελική κρίση να είναι ελέγξιμη. Πρόκειται για το μοντέλο που εφαρμόζει το Ηνωμένο Βασίλειο.

Υπό κάθε εκδοχή, όσο πιο πολύ επιλέξει να απομακρυνθεί ο αναθεωρητικός νομοθέτης από το ισχύον εγγυητικό πρότυπο του πειθαρχικού δικαίου, τόσο πιο αναγκαία θα γίνεται η θέσπιση αξιόπιστων θεσμικών αντιβάρων προς αποτροπή (πολιτικών ή άλλων…) σκοπιμοτήτων στην (όποια!) Πολιτική Διαχείρισης Απόδοσης (ανεξάρτητη κρίση, δικαίωμα ακρόασης, ένσταση, δικαστικός έλεγχος). Και πάντως, η ρύθμιση δεν μπορεί να αφεθεί αποκλειστικά στον κοινό νομοθέτη, χωρίς συνταγματική οριοθέτηση: διότι και οι αρτιότερες συνταγματικές διατάξεις μπορεί να εφαρμοστούν με τον χειρότερο τρόπο!

Ο δρ Αναστάσιος Παυλόπουλος είναι δικηγόρος – συνταγματολόγος