Πολυγλωσσία στην Ελλάδα
Σε ένα πολύ ενδιαφέρον αφιέρωμα του ΒΗΜΑΤΟΣ της περασμένης Κυριακής για την ελληνική γλώσσα, διάβασα και το κείμενο του καθηγητή Δημήτρη Παπανικολάου, ο οποίος ασχολήθηκε κυρίως με τους μύθους γύρω από την ελληνική μιας κουλτούρας συνωμοσιολογίας που θεωρεί ότι η γλώσσα μας είναι ανώτερη κ.λπ. Ο αρθρογράφος προσδιορίζει αυτή την κουλτούρα ως ελληνικά του Ελληναρά.
Πού είναι τα ελληνικά χωρίς Ελληναρά; Επιβιώνουν, λέει ο αρθρογράφος, «μέσα από τη δυναμική των ποικίλων τους χρήσεων και σίγουρα όχι διά του όποιου ακροδεξιού, γλωσσαμυντορικού και αρχαιολατρικού καθαρμού τους. Παίρνω δύο πολύ διαφορετικά παραδείγματα: αρκεί ένας δίσκος τραπ, ή μια βραδιά στα Καλογεράκια αυτόν τον καιρό, για να σας πείσει απολύτως».
Ενας δίσκος τραπ, αν μιλάει ελληνικά, προφανώς κάτι εκφράζει – ακόμα και αν τα ελληνικά που μιλάει είναι βάναυσα, αν εκφράζουν αξίες ποδοπατημένες ή νοήματα αυτού που αποκαλείται τοξική αρρενωπότητα. Αλλά, προφανώς, η γλώσσα είναι κι άλλα πράγματα εκτός του νοήματος που προσπαθούν να της δώσουν γλωσσαμύντορες ή οι σταρ της τραπ κουλτούρας – και νομίζω ότι οι εύκολες κατατάξεις εκφράζουν περισσότερο τακτοποιημένες και προκατασκευασμένες ιδέες παρά τη συνθετότητα της πραγματικότητας. Οπως κι οι εύκολοι χαρακτηρισμοί. Δεν είμαι δηλαδή σίγουρος ότι η τραπ είναι, συλλήβδην, εκφραστική όαση, ούτε ότι η αρχαιολατρία και η μελέτη της γλώσσας στη διαχρονία της άσκηση ακροδεξιάς έμπνευσης.
Ο καθηγητής Παπανικολάου, στο κείμενό του, κάνει μια προβοκατόρικη πρόταση. Θα ήθελε από την ελληνική πολιτεία να κινηθεί «για να ενταχθούν πιο οργανωμένα στα δημόσια σχολεία γλώσσες που μιλιούνται από τόσες μαθήτριες και μαθητές παράλληλα με τα ελληνικά σήμερα». Οχι μόνο τα αλβανικά, λέει, αλλά προσθέτει «τα αραβικά ή τα γεωργιανά ή γλώσσες της νοτιοανατολικής Ασίας». Υποστηρίζει ότι έτσι «δίνεται αυτοπεποίθηση, δημιουργικότητα και αναγνώριση στα παιδιά μεταναστευτικού υπόβαθρου» ενώ «στηρίζεται μια ανάγκη βαθιά ανθρώπινη, αυτή της πολιτισμικής σύνδεσης».
Δεν μπορώ να εντοπίσω, πίσω από στοιχεία εντυπωσιασμού, κάποια άλλη λογική στην πρόταση αυτή. Η χώρα, όντως, δέχεται μεταναστευτικά και προσφυγικά κύματα, αλλά δεν νομίζω ότι έχουμε νόμιμα ενταγμένους πληθυσμούς που να θέτουν τέτοιο ζήτημα. Ξέρουμε ότι, κυρίως, η Ελλάδα για την πλειονότητα των μεταναστευτικών ρευμάτων είναι πέρασμα για αλλού. Θα είχε ενδιαφέρον αν παιδιά μεταναστών παρακολουθούσαν, έστω στοιχειωδώς, ελληνικά σχολεία – και όντως θα ήταν υπέρβαση αν, με έναν τρόπο, ακόμα και παιδιά παράνομα εισελθόντων στη χώρα υπήρχε τρόπος να πάνε σχολείο. Τα σχολεία μεταναστών, πάντως, που λειτουργούν με την πρωτοβουλία πολιτών, κινήσεων ή δημοτικών αρχών, κυρίως παλεύουν για να μάθουν στους μαθητές τους λίγα ελληνικά – την επικοινωνία της επιβίωσης.
Κατά τα άλλα, αναρωτιέμαι ποιο μοντέλο κοινωνίας έχει στον νου του ο καθηγητής Παπανικολάου. Η Ελλάδα, πάντως, δεν έχει υποστηρίξει την πολυπολιτισμικότητα, με καμία κυβέρνηση, ούτε καν των ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ. Δικαίως. Η χώρα θα έπρεπε να ενδιαφέρεται λιγότερο για δημιουργία υποδομών ρήξεων, για εστίες δικαιωματισμού και ριζοσπαστικοποίησης, και περισσότερο για συναινέσεις. Για μια κοινωνία των πολιτών και όχι για μια κοινωνία των πολιτιστικών, των γλωσσικών, των εθνοτικών και των θρησκευτικών ταυτοτήτων.
Η πολυγλωσσία στην Ελλάδα είναι απαραίτητη, αφορά γλώσσες άμεσης εξαργύρωσης στην αγορά και στην εξωστρέφεια της εποχής: αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά, ισπανικά, ακόμα και κινεζικά. Η χώρα κοιτάζει έξω, όχι μέσα – όπως άλλωστε κάνουν και οι πληθυσμοί των μεταναστευτικών ρευμάτων. Κατά τα άλλα, η Ελλάδα δεν έχει κανένα λόγο, στο όνομα του προοδευτισμού, να πολλαπλασιάζει τα προβλήματά της, δημιουργώντας εστίες ταυτοτικών ρωγμών στις κοινωνικές ισορροπίες της.
Η προσπάθεια διεύρυνσης του ΠΑΣΟΚ
Δεν είναι χωρίς ενδιαφέρον η προσπάθεια διεύρυνσης του ΠΑΣΟΚ, με πρόσωπα που και τον ΣΥΡΙΖΑ υπηρέτησαν (όπως π.χ. ο Μάρκος Μπόλαρης) αλλά και μάλλον κινούνται στον χώρο των εκσυγχρονιστικών ιδεών (όπως ο Θόδωρος Παπαθεοδώρου). Επιτρέψτε μου, ωστόσο, να μοιραστώ τις πρώτες εντυπώσεις μου από την ανάγνωση των προσώπων που συμμετέχουν στην «επιτροπή διεύρυνσης» (ανεξαρτήτως της πολιτικής ποιότητας ορισμένων από τα πρόσωπα και της ενδιαφέρουσας επαγγελματικής ή και κοινωνικής τους διαδρομής).
Πρώτον: πού είναι οι εκπρόσωποι-φορείς της κοινωνίας των πολιτών και των κινημάτων; Αν δεν κάνω λάθος, η επίκληση της κοινωνίας των πολιτών και ιδίως των κινημάτων ήταν η στρατηγική του κόμματος, τουλάχιστον από το τελευταίο του συνέδριο, πριν από περίπου ενάμιση χρόνο.
Δεύτερον: η εν λόγω διεύρυνση δίνει την εντύπωση μετακίνησης προσώπων στην πλειοψηφία τους με πολιτικά γνωστή ταυτότητα. Πρόκειται για «συστημική διεύρυνση», ή καλύτερα: για «ενδοσυστημική» διεύρυνση, εντός του κεντροαριστερού συστήματος. Εχω την εντύπωση ότι κάτι ανάλογο συμβαίνει ή θα συμβεί σε μεγάλο βαθμό και με τα υπόλοιπα κόμματα της Αριστεράς ή της Κεντροαριστεράς όπως μάλλον θα αυτοπροσδιορίζεται στο εξής το κόμμα του Τσίπρα. Πρόκειται για μάχες χαρακωμάτων – με εντυπωσιακό χαρακτηριστικό ότι, ενώ η ρητορική μένει ίδια, αναζητούνται στελέχη πιο κοντά στο Κέντρο. Για το ΠΑΣΟΚ, αυτό ίσως έχει ένα νόημα.