Το ψάρι που φτάνει στο πιάτο μας: Απάτη που αγγίζει έως και το 20% της παγκόσμιας αγοράς

Το ψάρι που φτάνει στο πιάτο του καταναλωτή δεν είναι πάντα αυτό που υπόσχεται η ετικέτα ή ο κατάλογος του εστιατορίου. Εκεί όπου ο πελάτης πιστεύει ότι αγοράζει μπακαλιάρο, μπορεί στην πραγματικότητα να καταναλώνει ένα πολύ φθηνότερο είδος· και εκεί που το μενού διαφημίζει «άγριο σολομό», το προϊόν ενδέχεται να προέρχεται από ιχθυοκαλλιέργεια.

Το φαινόμενο της απάτης στην αγορά αλιευμάτων έχει λάβει παγκόσμιες διαστάσεις, αγγίζοντας –σύμφωνα με εκτιμήσεις της FAO– έως και το 20% των προϊόντων αλιείας και υδατοκαλλιέργειας που διακινούνται διεθνώς. Σε μια παγκόσμια αγορά αξίας σχεδόν 200 δισ. δολαρίων, η παραπλάνηση έχει εξελιχθεί σε συστημικό πρόβλημα.

Η εικόνα που σκιαγραφεί ο Οργανισμός Τροφίμων και Γεωργίας του ΟΗΕ (FAO) είναι ανησυχητική. Από την αντικατάσταση ειδών υψηλής αξίας με φθηνότερα, μέχρι τη δήλωση ψευδούς γεωγραφικής προέλευσης και τη χρήση μη δηλωμένων προσθέτων για να φαίνεται το ψάρι πιο φρέσκο, οι πρακτικές απάτης είναι πολλές και συχνά δύσκολα ανιχνεύσιμες.

Όπως επισημαίνει χαρακτηριστικά η FAO, «το ψάρι ή το θαλασσινό που καταναλώνουμε, πολύ συχνά, δεν είναι αυτό που αναγράφεται στο μενού».

Η αγορά του ψαριού είναι ιδιαίτερα ευάλωτη σε τέτοιου είδους πρακτικές. Ο λόγος είναι η ίδια της η φύση: περισσότερα από 12.000 είδη διακινούνται παγκοσμίως, πολλά από τα οποία μοιάζουν μεταξύ τους όταν φιλεταριστούν ή υποστούν επεξεργασία. Σε συνδυασμό με αλυσίδες εφοδιασμού που εκτείνονται σε πολλές χώρες και χαρακτηρίζονται από περιορισμένη διαφάνεια, το περιβάλλον γίνεται ιδανικό για παραπλάνηση.

Η πιο διαδεδομένη πρακτική είναι η αντικατάσταση ειδών. Τιλάπια που πωλείται ως κόκκινος ροφός, σολομός εκτροφής που παρουσιάζεται ως άγριος, ή προϊόντα υδατοκαλλιέργειας που βαφτίζονται «τοπικά».

Στην περίπτωση του σολομού, το οικονομικό κίνητρο είναι ξεκάθαρο: η πώληση σολομού Ατλαντικού ως σολομού Ειρηνικού μπορεί να αποφέρει έως και 10 δολάρια επιπλέον κέρδος ανά κιλό. Αντίστοιχα, στην Ιταλία, η εκτρεφόμενη λαβράκι μπορεί να πουληθεί έως και τρεις φορές ακριβότερα όταν παρουσιαστεί ως εγχώριο προϊόν, αντί για εισαγόμενο από την Ελλάδα ή την Τουρκία.

Ωστόσο, οι συνέπειες του φαινομένου δεν περιορίζονται στην οικονομική ζημία του καταναλωτή.

Η απάτη υπονομεύει τη βιωσιμότητα των θαλάσσιων οικοσυστημάτων, καθώς αποκρύπτει υπεραλιεύσεις, παραβιάσεις ποσοστώσεων και παράνομες πρακτικές. Όταν το πραγματικό είδος ή η προέλευση ενός ψαριού δεν δηλώνεται, καθίσταται αδύνατος ο ουσιαστικός έλεγχος των αποθεμάτων.

Παράλληλα, εγείρονται σοβαρά ζητήματα δημόσιας υγείας. Η επανακατάψυξη προϊόντων για αύξηση βάρους, η χρήση χρωστικών για να «φρεσκαριστεί» η όψη του ψαριού ή η κατανάλωση ωμών αλιευμάτων σε χώρους όπου τα είδη δεν έχουν ταυτοποιηθεί σωστά, συνιστούν πραγματικούς κινδύνους. Στην ίδια κατηγορία εντάσσεται και η καθαρή νοθεία τροφίμων, όπως απομιμήσεις γαρίδας από άμυλο ή προϊόντα surimi που παρουσιάζονται ως καβούρι.

Το πρόβλημα δεν σταματά στα ράφια των καταστημάτων. Σύμφωνα με τη FAO, έως και το 30% των αλιευμάτων που σερβίρονται σε εστιατόρια παγκοσμίως ενδέχεται να είναι λανθασμένα επισημασμένα. Τα παραδείγματα εκτείνονται από αγορές ceviche στη Λατινική Αμερική μέχρι εστιατόρια θαλασσινών στην Κίνα και κονσερβοποιημένο τόνο στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Στην αμερικανική ήπειρο, τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά. Στην Αργεντινή, μελέτη στη μεγαλύτερη αγορά θαλασσινών του Μπουένος Άιρες κατέγραψε ποσοστό αντικατάστασης ειδών άνω του 21%. Αντίστοιχα ποσοστά παρατηρούνται στη Βραζιλία, ενώ σε Ηνωμένες Πολιτείες και Καναδάς η παραπλάνηση φτάνει έως και το 25%. Στην Αργεντινή, μάλιστα, εντοπίζεται συστηματική χρήση παραπλανητικών τοπικών ονομασιών, που αποκρύπτουν το πραγματικό είδος του ψαριού.

Απέναντι σε αυτό το παγκόσμιο φαινόμενο, η FAO προτείνει μια στρατηγική τριών αξόνων: εναρμόνιση των κανόνων επισήμανσης διεθνώς, υποχρεωτική αναγραφή της επιστημονικής ονομασίας των ειδών και ενίσχυση της ιχνηλασιμότητας σε όλα τα στάδια της αλυσίδας εφοδιασμού. Παράλληλα, αναδεικνύεται ο ρόλος νέων τεχνολογιών, όπως τα συστήματα μηχανικής μάθησης, που μπορούν να εντοπίζουν ύποπτες ανωμαλίες στο εμπόριο πριν το προϊόν φτάσει στον καταναλωτή.

Το μήνυμα είναι σαφές: σε έναν κόσμο όπου το ψάρι μπορεί να διανύσει χιλιάδες χιλιόμετρα μέχρι να καταλήξει στο πιάτο μας, η διαφάνεια δεν αποτελεί πολυτέλεια. Είναι βασική προϋπόθεση για την προστασία της υγείας, της θαλάσσιας βιοποικιλότητας και της αξιοπιστίας μιας παγκόσμιας αγοράς που τρέφει δισεκατομμύρια ανθρώπους.