Μαζί με τα ξερά καίγονται και τα χλωρά
Ανάμεσα στα πολλά κείμενα που δημοσιεύθηκαν τις τελευταίες ημέρες για την επίθεση των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ στο Ιράν, λίγα επιχειρούν να δουν τη σύγκρουση πέρα από το στενό πλαίσιο της επικαιρότητας.
Ενα από τα πιο ενδιαφέροντα που διάβασα μέχρι στιγμής είναι το άρθρο «The Dry and the Wet Burn Together» του πολιτικού επιστήμονα Εσκάνταρ Σαντίγι -Μπορουζέρντι στο London Review of Books. Ο ιρανοβρετανός ακαδημαϊκός, που διδάσκει στο Πανεπιστήμιο του St Andrews και ειδικεύεται στη σύγχρονη πολιτική ιστορία του Ιράν και στη διανοητική παράδοση της Ισλαμικής Δημοκρατίας, επιχειρεί να δει τη σύγκρουση πέρα από τις άμεσες στρατιωτικές εξελίξεις, τοποθετώντας την σε ένα ευρύτερο ιστορικό και πολιτικό πλαίσιο.
Ο τίτλος του άρθρου προέρχεται από μια παλιά περσική παροιμία: «τα ξερά και τα χλωρά καίγονται μαζί». Η έκφραση μάς είναι ιδιαίτερα οικεία και στα ελληνικά, καθώς υπάρχει μια σχεδόν ταυτόσημη λαϊκή φράση: «μαζί με τα ξερά καίγονται και τα χλωρά».
Οταν ξεσπάσει η φωτιά, δεν κάνει διακρίσεις. Με αυτή τη μεταφορά ο Σαντίγι – Μπορουζέρντι περιγράφει τη λογική ενός πολέμου που δεν προέκυψε από μια αναπόφευκτη απειλή αλλά από μια πολιτική επιλογή. Οι ισχυρισμοί περί επικείμενης ιρανικής πυρηνικής απειλής, σημειώνει, δύσκολα στέκονται ως επιχείρημα. Αντίθετα, αυτό που φαίνεται να εκτυλίσσεται είναι η υλοποίηση μιας μακρόχρονης στρατηγικής που εδώ και δεκαετίες προωθεί η ισραηλινή ηγεσία.
Ο σημερινός πόλεμος δεν μπορεί να κατανοηθεί έξω από το ιστορικό πλαίσιο των τελευταίων δεκαετιών. Από την ιρανική επανάσταση του 1979 μέχρι τον πόλεμο Ιράν – Ιράκ και από τις αμερικανικές επεμβάσεις στο Αφγανιστάν και το Ιράκ μέχρι τις σημερινές συγκρούσεις στη Συρία και στον Λίβανο, η περιοχή έχει περάσει μέσα από μια αλληλουχία κρίσεων που αναδιαμόρφωσαν συνεχώς τις ισορροπίες ισχύος.
Σε αυτή τη μακρά ιστορική διαδρομή, το Ιράν επιβίωσε από έναν οκταετή πόλεμο και έμαθε να λειτουργεί υπό συνθήκες διεθνούς απομόνωσης. Αυτή η εμπειρία διαμόρφωσε θεσμούς, δίκτυα και στρατηγικές που του επιτρέπουν να αντέχει πιέσεις που συχνά οι εξωτερικοί του αντίπαλοι υποτιμούν.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το καθεστώς απολαμβάνει καθολική νομιμοποίηση στο εσωτερικό της ιρανικής κοινωνίας ή ότι δεν αντιμετωπίζει βαθιές εσωτερικές αντιφάσεις. Σημαίνει όμως ότι η ανθεκτικότητά του δεν μπορεί να εξηγηθεί με τα απλουστευτικά σχήματα που συχνά κυριαρχούν στη δυτική πολιτική συζήτηση.
Οσον αφορά τη στρατηγική της Τεχεράνης, αντί να επιδιώξει μια άμεση στρατιωτική νίκη κάτι που είναι εξαιρετικά δύσκολο να πετύχει, φαίνεται να επιδιώκει να μετατρέψει τη σύγκρουση σε πόλεμο φθοράς, αυξάνοντας σταδιακά το κόστος για τους αντιπάλους της. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, ακόμη και γεγονότα που αρχικά φαίνονται καταστροφικά – όπως η δολοφονία του ανώτατου ηγέτη Αλί Χαμενεΐ – μπορεί να αποκτήσουν διαφορετική πολιτική σημασία. Στη σιιτική πολιτική παράδοση η ιδέα της μαρτυρικής θυσίας έχει ιδιαίτερη βαρύτητα και μπορεί να μετατρέψει έναν αμφιλεγόμενο ηγέτη σε σύμβολο αντίστασης.
Το κείμενο του Σαντίγι – Μπορουζέρντι, τελικά, υπογραμμίζει κάτι που η ιστορία της περιοχής έχει δείξει επανειλημμένα: οι πόλεμοι που ξεκινούν ως περιορισμένες στρατηγικές επιχειρήσεις σπάνια παραμένουν τέτοιοι. Και τότε, όπως υπενθυμίζει η παλιά περσική – αλλά και τόσο γνώριμη σε εμάς – παροιμία, η φωτιά εξαπλώνεται πέρα από κάθε πρόβλεψη. Και τότε τα ξερά και τα χλωρά καίγονται μαζί.