Γλαύκωμα: Ο «σιωπηλός κλέφτης» της όρασης

Είναι η συχνότερη αιτία μη αναστρέψιμης τύφλωσης παγκοσμίως, όμως παραμένει σε μεγάλο βαθμό αδιάγνωστο. Το γλαύκωμα εξελίσσεται σιωπηλά, χωρίς συμπτώματα στα αρχικά στάδια, με αποτέλεσμα πολλοί ασθενείς να αντιλαμβάνονται το πρόβλημα όταν έχει ήδη χαθεί μέρος της όρασης.

Γι’ αυτό και οι ειδικοί επιμένουν ότι η πρόληψη και ο τακτικός οφθαλμολογικός έλεγχος είναι καθοριστικής σημασίας, ιδιαίτερα μετά την ηλικία των 40-45 ετών. Η έγκαιρη διάγνωση μπορεί να προστατεύσει την όραση και να αποτρέψει τη μη αναστρέψιμη απώλειά της, είναι το μήνυμα που βρίσκεται στο επίκεντρο της Παγκόσμιας Εβδομάδας Γλαυκώματος (8-14 Μαρτίου).

Οπως, ωστόσο, υπογράμμισαν οι επιστήμονες της Ελληνικής Εταιρείας Γλαυκώματος σε συνέντευξη Τύπου, καθώς η νόσος εξελίσσεται αθόρυβα και συχνά παραμένει «αόρατη» στα πρώιμα στάδια, πολλοί ασθενείς χάνουν μέρος της όρασής τους πριν αντιληφθούν ότι κινδυνεύουν. Είναι ενδεικτικό ότι ένας στους δύο ασθενείς με γλαύκωμα είναι αδιάγνωστος.  Υπό τα δεδομένα αυτά, όπως υπογράμμισε ο πρόεδρος της Εταιρείας Ιωάννης Χαλκιαδάκης, η ενημέρωση και ο συστηματικός έλεγχος αποτελούν τον μόνο αξιόπιστο τρόπο πρόληψης. Πιο συγκεκριμένα, οι ειδικοί συστήνουν οφθαλμολογικό έλεγχο κάθε δύο χρόνια μετά τα 40 και κάθε χρόνο μετά τα 60, ενώ σε άτομα με παράγοντες κινδύνου μπορεί να απαιτείται συχνότερη παρακολούθηση.

Πόσο συχνό είναι

Η συχνότητα του γλαυκώματος ανέρχεται περίπου στο 2,5% στα άτομα άνω των 45 ετών και αυξάνεται σημαντικά όσο μεγαλώνει η ηλικία. Στην Ελλάδα, σύμφωνα με τα δεδομένα της μεγάλης επιδημιολογικής μελέτης Thessaloniki Eye Study, η συχνότητα φτάνει το 5,5% σε ηλικίες άνω των 60 ετών.

«Με βάση τα πληθυσμιακά στοιχεία, εκτιμάται ότι περίπου 170.000 Ελληνες άνω των 60 ετών πάσχουν από γλαύκωμα. Το πιο ανησυχητικό όμως είναι ότι περίπου οι μισοί από αυτούς – δηλαδή περίπου 85.000 άτομα – παραμένουν αδιάγνωστοι», σημείωσε ο καθηγητής Οφθαλομολογίας στο ΑΠΘ και πρόεδρος της Παγκόσμιας Εταιρείας Γλαυκώματος Φώτης Τοπούζης.  Τα δεδομένα της ίδιας μελέτης δείχνουν επίσης ότι όσοι δεν είχαν εξεταστεί από οφθαλμίατρο τον τελευταίο χρόνο είχαν έξι φορές μεγαλύτερη πιθανότητα να πάσχουν από γλαύκωμα χωρίς να το γνωρίζουν.

Μια ομάδα παθήσεων

Το γλαύκωμα δεν είναι μία μόνο νόσος, αλλά μια ομάδα παθήσεων που προκαλούν προοδευτική βλάβη στο οπτικό νεύρο, το οποίο μεταφέρει τις οπτικές πληροφορίες από το μάτι στον εγκέφαλο.

Συχνά η βλάβη σχετίζεται με αυξημένη ενδοφθάλμια πίεση – την πίεση δηλαδή που αναπτύσσεται μέσα στο μάτι. Οταν η πίεση αυτή παραμένει αυξημένη για μεγάλο χρονικό διάστημα, μπορεί να προκαλέσει σταδιακή καταστροφή των νευρικών ινών του οπτικού νεύρου.

Η βλάβη αυτή είναι μόνιμη και δεν μπορεί να αναστραφεί, γεγονός που καθιστά την πρόληψη και την έγκαιρη αντιμετώπιση απολύτως κρίσιμες. Σε παγκόσμιο επίπεδο, το γλαύκωμα αφορά εκατομμύρια ανθρώπους. Υπολογίζεται ότι το 2020 περίπου 76 εκατομμύρια άνθρωποι ζούσαν με τη νόσο, ενώ ο αριθμός αυτός αναμένεται να ξεπεράσει τα 110 εκατομμύρια μέχρι το 2040.

Νεότερες εκτιμήσεις δείχνουν ότι ο αριθμός των ανθρώπων με γλαύκωμα ανοικτής γωνίας – την πιο συχνή μορφή της νόσου – μπορεί να αυξηθεί από περίπου 81 εκατομμύρια το 2024 σε έως και 185 εκατομμύρια μέχρι το 2060.

Η αύξηση αυτή συνδέεται κυρίως με τη γήρανση του πληθυσμού, αλλά και με την αυξανόμενη συχνότητα της μυωπίας διεθνώς.

Ποιοι κινδυνεύουν

Αν και το γλαύκωμα μπορεί να εμφανιστεί σε οποιαδήποτε ηλικία, ορισμένες ομάδες έχουν σημαντικά μεγαλύτερο κίνδυνο.

Μεταξύ των βασικών παραγόντων κινδύνου είναι:

η ηλικία, καθώς η συχνότητα αυξάνεται σημαντικά μετά τα 60 έτη

το οικογενειακό ιστορικό, με τον κίνδυνο να είναι 4 έως 10 φορές μεγαλύτερος

η υψηλή μυωπία, που σχετίζεται με αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης γλαυκώματος

η μακροχρόνια χρήση κορτικοστεροειδών, ιδιαίτερα σε οφθαλμικά κολλύρια

η καταγωγή, καθώς σε ορισμένους πληθυσμούς η νόσος εμφανίζεται συχνότερα

Σε άτομα με οικογενειακό ιστορικό, η πιθανότητα εμφάνισης γλαυκώματος στη διάρκεια της ζωής μπορεί να φτάσει ακόμη και το 20%, γεγονός που καθιστά απαραίτητη την τακτική προληπτική εξέταση.

Ενα από τα μεγαλύτερα προβλήματα του γλαυκώματος είναι ότι στα αρχικά στάδια δεν προκαλεί συμπτώματα. Η όραση στο κέντρο του οπτικού πεδίου παραμένει φυσιολογική και η σταδιακή απώλεια της περιφερικής όρασης περνά συχνά απαρατήρητη.

«Οταν οι ασθενείς αρχίζουν να αντιλαμβάνονται δυσκολίες – όπως μειωμένη όραση στο σκοτάδι, δυσκολία στην οδήγηση ή θολή όραση –, η νόσος μπορεί ήδη να έχει προχωρήσει σημαντικά», διευκρίνισε ο επ. καθηγητής Οφθαλμολογίας και γ.γ. της Εταιρείας Ευθύμιος Καρμίρης.

Στα πιο προχωρημένα στάδια, η απώλεια όρασης επηρεάζει σημαντικά την καθημερινότητα. Οι ασθενείς μπορεί να δυσκολεύονται:

στην οδήγηση και στην εκτίμηση αποστάσεων

στο περπάτημα και στην κίνηση σε άγνωστο χώρο

στην προσαρμογή σε χαμηλό ή έντονο φωτισμό

στην ανάγνωση και σε άλλες καθημερινές δραστηριότητες

Παράλληλα, η μείωση της όρασης μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο πτώσεων και ατυχημάτων, ενώ συχνά συνοδεύεται από ψυχολογικές επιπτώσεις, όπως άγχος ή κατάθλιψη (σε έως και 30% των ασθενών).

«Κλειδί» η διάγνωση

Η σύγχρονη οφθαλμολογία διαθέτει σήμερα ιδιαίτερα ακριβή εργαλεία που επιτρέπουν την ανίχνευση της νόσου σε πρώιμο στάδιο, πριν εμφανιστεί σημαντική απώλεια όρασης.

Η συχνότητα του ελέγχου εξαρτάται από την ηλικία και τους παράγοντες κινδύνου. Γενικά, συνιστάται εξέταση κάθε δύο χρόνια μετά τα 40 και ετήσια εξέταση μετά τα 60. Σε άτομα κάτω των 40 ετών η πάθηση εμφανίζεται σε χαμηλό ποσοστό στον πληθυσμό. Σε ειδικές περιπτώσεις, προληπτικός έλεγχος συνιστάται, κυρίως, όταν υπάρχει οικογενειακό ιστορικό.

Υπάρχει θεραπεία;

Το γλαύκωμα δεν μπορεί να θεραπευτεί πλήρως, όμως μπορεί να ελεγχθεί αποτελεσματικά. Ο βασικός στόχος της θεραπείας, όπως εξήγησε ο αντιπρόεδρος της Εταιρείας Στυλιανός Κανδαράκης, είναι η μείωση της ενδοφθάλμιας πίεσης ώστε να επιβραδυνθεί ή να σταματήσει η βλάβη του οπτικού νεύρου.

Η αντιμετώπιση περιλαμβάνει συνήθως:

Φαρμακευτική αγωγή (κολλύρια). Τα κολλύρια μειώνουν την πίεση αυξάνοντας την παροχέτευση του υδατοειδούς υγρού ή μειώνοντας την παραγωγή του και αποτελούν την πρώτη γραμμή θεραπείας.

Laser – Selective Laser Trabeculoplasty (SLT). Μελέτες δείχνουν ότι το SLT προσφέρει αποτελεσματικό έλεγχο της ενδοφθάλμιας πίεσης σε συγκεκριμένες ομάδες ασθενών, μειώνοντας την ανάγκη φαρμακευτικής αγωγής και χειρουργείων.

Χειρουργική θεραπεία. Οταν απαιτείται, εφαρμόζονται επεμβάσεις, όπως ελάχιστα παρεμβατικές τεχνικές, τραμπεκουλεκτομή ή ενθέσεις βαλβίδων, ενώ η χειρουργική αντιμετώπιση παραμένει επιλογή σε προχωρημένες περιπτώσεις.

Πρόληψη

Η τακτική εξέταση από οφθαλμίατρο, ακόμη και χωρίς συμπτώματα, αποτελεί τη σημαντικότερη άμυνα απέναντι στη μη αναστρέψιμη απώλεια όρασης. Εξίσου σημαντική είναι η ενημέρωση των μελών της οικογένειας όταν κάποιος διαγνωστεί με γλαύκωμα, καθώς οι συγγενείς πρώτου βαθμού έχουν αυξημένο κίνδυνο.

Η πιστή τήρηση της θεραπείας είναι επίσης καθοριστική. Η διακοπή ή η ακανόνιστη χρήση των κολλυρίων αποτελεί έναν από τους βασικούς λόγους επιδείνωσης της νόσου.