Ο πόλεμος ως memes και viral περιεχόμενο μας κάνει πιο αναίσθητους – Το παράδειγμα των ΗΠΑ
Εκατομμύρια άνθρωποι παρακολούθησαν πρόσφατα ένα βίντεο που δημοσίευσε ο Λευκός Οίκος, στο οποίο παρουσιάζονταν αμερικανικές επιθέσεις εναντίον ιρανικών στόχων. Το βίντεο δεν έμοιαζε απλώς με το Call of Duty: συνδύαζε πραγματικά πλάνα από τις επιθέσεις με πλάνα από το ίδιο το παιχνίδι. Είχαν μάλιστα συμπληρώσει και κινούμενες εικόνες τύπου *«killstreak» που έχουν σχεδιαστεί επί της ουσίας για να επιβραβεύουν την απόδοση και να προσομοιώνουν την επίτευξη στόχων.
Οι κυβερνήσεις επικοινωνούν όλο και περισσότερο τον πόλεμο χρησιμοποιώντας την οπτική γλώσσα των βιντεοπαιχνιδιών και των ιντερνετικών memes. Με αυτόν τον τρόπο, δεν εξευτελίζουν απλώς τη βία αλλά μάλλον καθιστούν πιο δύσκολο να θρηνήσουμε τα ίδια τα θύματα της βίας καθώς μας «εκπαιδεύουν» κατά κάποιο τρόπο να είμαστε πιο αναίσθητοι και σκληροί στις αντιδράσεις μας απέναντι στον…πόνο. Αυτά γράφει στο The Conversation o Daniel Baldino, λέκτορας Διεθνών Σχέσεων στο πανεπιστήμιο Notre Dame της Αυστραλίας.
Όπως εξηγεί στο άρθρο του είναι μια τακτική που διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουμε τη βία και η οποία καθορίζει σιωπηλά ποιοι θάνατοι καταγράφονται ως θάνατοι.
@whitehouseA message to terrorists:♬ original sound – The White House
Ο πόλεμος ως memes και viral περιεχόμενο
Ο υπουργός Άμυνας των Ηνωμένων Πολιτειών, Πιτ Χέγκσεθ, εξήρε δημοσίως τις αεροπορικές επιδρομές και την ευρύτερη στρατιωτική εκστρατεία, που ονομάστηκε «Επιχείρηση Epic Fury» – γεφυρώνοντας το χάσμα μεταξύ στρατιωτικού εκπροσώπου και λάτρη των μαχών.
Το βίντεο του Λευκού Οίκου δεν αποτελεί μεμονωμένη περίπτωση. Σε όλα τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, βίντεο με στρατιωτικό υλικό κυκλοφορούν ως κλιπ παιχνιδιών ή memes: επιθέσεις με drones, εκρήξεις με συνοδεία μουσικής που ανεβάζει την αδρεναλίνη. Ένα βίντεο του Υπουργείου Εσωτερικής Ασφάλειας σχετικά με επιδρομές της ICE είχε ως μουσική υπόκρουση το τραγούδι τίτλων των Pokémon.
Καθόλου «αθώα» η οπτική γλωσσα του πολέμου: Μας δείχνει τι «πρέπει» να νιώθουμε
Όμως, τα ίδια χαρακτηριστικά που κάνουν το περιεχόμενο να γίνεται viral, ταυτόχρονα αμβλύνουν την πραγματικότητα που κρύβεται πίσω από το βίντεο. Συχνά χάνεται το σημαντικό πλαίσιο. Ποιος ήταν ο στόχος; Τραυματίστηκαν άμαχοι; Ήταν νόμιμη η επίθεση; Αυτά τα ερωτήματα σπάνια εξετάζονται σε ένα βίντεο 20 δευτερολέπτων.
Η οπτική γλώσσα του πολέμου δεν είναι ποτέ αθώα. Μεταφέρει οδηγίες για το πώς πρέπει να νιώθουμε. Ένα τεράστιο πρόβλημα προκύπτει όταν οι κυβερνήσεις υιοθετούν σκόπιμα την οπτική γλώσσα των βιντεοπαιχνιδιών για να παρουσιάσουν πραγματικές στρατιωτικές επιχειρήσεις. Αυτό που δεν μεταφέρει αυτή η γλώσσα είναι οι… συνέπειες.
Η κουλτούρα των memes επιδεινώνει αυτό το φαινόμενο. Η ειρωνεία και το χιούμορ είναι δομικά αντίθετα με τη θλίψη. Η κύρια λειτουργία τους είναι να δημιουργούν απόσταση. Όταν η βία κυκλοφορεί ως αστείο ή ως συλλογή των καλύτερων στιγμών, η συναισθηματική πραγματικότητά της γίνεται δύσκολο να γίνει αντιληπτή.
@whitehouseSTRIKE ♬ original sound – The White House
Ο πόλεμος εξακολουθεί να είναι ορατός, αλλά δεν γίνεται πλέον αισθητός με τον ίδιο τρόπο.
Από το «φαινόμενο CNN» στο… Call of Duty
Το λεγόμενο «φαινόμενο CNN», που συνδέεται με την τηλεοπτική κάλυψη συγκρούσεων από το Βιετνάμ έως τη Σομαλία, βασιζόταν στην αίσθηση της εγγύτητας. Τα πλάνα που έδειχναν τον πόνο έφερναν τους μακρινούς πολέμους στα σαλόνια των σπιτιών και ασκούσαν ηθική πίεση στις κυβερνήσεις.
Αν και ατελές και επιλεκτικό, το υποκείμενο σκεπτικό ήταν ότι το «βλέπειν» γεννούσε «συναίσθημα», και το συναίσθημα γεννούσε υπευθυνότητα. Η κάμερα παρέμενε. Ο ανταποκριτής ονόμαζε τους νεκρούς. Δινόταν χρόνος στους θεατές να κατανοήσουν αυτό που έβλεπαν.
Αυτό το μοντέλο είχε ήδη αρχίσει να καταρρέει πριν από την άνοδο της δημοτικότητας των κοινωνικών Δικτύων. Ο Πόλεμος του Κόλπου του 1991 εισήγαγε μια νέα αισθητική: χτυπήματα ακριβείας που βιντεοσκοπούνταν από ψηλά, στα οποία οι στόχοι απεικονίζονταν αφηρημένα σε οθόνες με πράσινη απόχρωση.
Το ανθρώπινο σώμα εξαφανίστηκε από το κάδρο, αντικαταστάθηκε από τη σαγηνευτική υπόσχεση της τεχνολογικής ακρίβειας: την «έξυπνη» βόμβα ή την «χειρουργική» επίθεση. Η αμερικανίδα κριτικός Σούζαν Σόνταγκ παρατήρησε πώς αυτό το αποτέλεσμα εκπαίδευσε το κοινό να βλέπει τη στρατιωτική τεχνολογία αντί για τις στρατιωτικές συνέπειες.
Η σημασία να νιώθεις ό,τι… ακριβώς συμβαίνει στην δημοκρατία και τον πόλεμο
Η φιλόσοφος Τζούντιθ Μπάτλερ έχει γράψει για την «θρηνησιμότητα» ως την προϋπόθεση που καθιστά ορισμένες ζωές αναγνωρίσιμες ως άξιες πένθους. Δεν θρηνούνται όλοι οι θάνατοι με τον ίδιο τρόπο. Ορισμένα σώματα τοποθετούνται, από την κουλτούρα και την πολιτική, εκτός του πλαισίου της ηθικής ανησυχίας.
Η οπτική γραμματική που χρησιμοποιεί ο Λευκός Οίκος παρουσιάζει τους ανθρώπους ως αβατάρ παιχνιδιών. Και τα αβατάρ παιχνιδιών, εξ ορισμού, δεν είναι θρηνήσιμα. Είναι στόχοι – θανάτοι που πρέπει να γιορτάζονται.
Στις 28 Φεβρουαρίου, περισσότερες από 160 κορίτσια, τα περισσότερα κάτω των 12 ετών, σκοτώθηκαν από αμερικανική αεροπορική επιδρομή στο δημοτικό σχολείο Shajareh Tayyebeh στο Minab. Δεν εμφανίστηκαν καθόλου στο περιεχόμενο του Λευκού Οίκου.
Όταν πιέστηκε, ο Πρόεδρος Τραμπ υπαινίχθηκε ότι το Ιράν μπορεί να χτύπησε το ίδιο το σχολείο χρησιμοποιώντας έναν πύραυλο Tomahawk και στη συνέχεια είπε: «Απλά δεν γνωρίζω αρκετά για το θέμα. Ό,τι και αν δείχνει η έκθεση, είμαι πρόθυμος να το αποδεχτώ».
Ο Χέγκσεθ, εν τω μεταξύ, έχει ήδη διαλύσει την αποστολή προστασίας των αμάχων του Πενταγώνου και έχει απολύσει τους στρατιωτικούς νομικούς που ήταν υπεύθυνοι για τη συμμόρφωση των επιχειρήσεων με το διεθνές δίκαιο, χαρακτηρίζοντάς τους ως «εμπόδια»
Ο δημοκρατικός έλεγχος του πολέμου δεν εξαρτάται μόνο από τις πληροφορίες, αλλά και από την ηθική αντίδραση: την ικανότητα να νιώθει κανείς ότι ό,τι συμβαίνει έχει σημασία.
Heartbreaking scenes from the funeral of 168 school girls killed in Iran school by US-Israel’s strike. Innocent lives lost, may Epstein criminals rot in hell! #IranIsraelWar #Iran pic.twitter.com/LY1wLNwZAu
— Salman Nizami (@SalmanNizami_) March 3, 2026
Τι μπορούμε να κάνουμε από εδώ και πέρα
Τα memes θα συνεχίσουν να κυκλοφορούν. Οι κυβερνήσεις θα συνεχίσουν να ανταγωνίζονται για την προσοχή του κοινού στον ψηφιακό κόσμο.
Αυτό που έχει σημασία αρχικά είναι να αναγνωρίσουμε τι πραγματικά διακυβεύεται. Το πρόβλημα δεν είναι απλώς ότι τα βίντεο που γίνονται viral στερούνται πλαισίου (αν και αυτό ισχύει). Είναι ότι η οπτική γραμματική που χρησιμοποιούν αποκλείει ενεργά τις συναισθηματικές αντιδράσεις που απαιτεί ένας σοβαρός δημόσιος διάλογος.
Ο Wes J. Bryant, πρώην ειδικός σε επιχειρήσεις ειδικών δυνάμεων των ΗΠΑ (ο οποίος εργάστηκε στην πρόληψη βλάβης αμάχων), το θέτει ξεκάθαρα:
Απομακρυνόμαστε από τους κανόνες και τις νόρμες που προσπαθήσαμε να καθιερώσουμε ως παγκόσμια κοινότητα τουλάχιστον από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Δεν υπάρχει καμία λογοδοσία.
Και το κοινό μπορεί να μάθει να κάνει μια παύση. Όχι μόνο για να ρωτήσει τι συνέβη, αλλά και τι τους εμποδίζει να νιώσουν το υλικό που έχουν μπροστά τους, και για ποιον. Αυτή η ερώτηση, αν ληφθεί σοβαρά, είναι η αρχή της ανάληψης της ευθύνης.
Ο πόλεμος δεν βιώνεται ως μια συλλογή από τα καλύτερα στιγμιότυπα. Βιώνεται ως απώλεια, αβεβαιότητα, θλίψη και μη αναστρέψιμη καταστροφή. Η αποκατάσταση αυτής της κατανόησης δεν είναι πρόβλημα παιδείας στα μέσα ενημέρωσης. Είναι ηθικό ζήτημα.
*Το killstreak στα online παιχνίδια αποτελεί έναν όρο που χρησιμοποιείται για να περιγράψει το επίτευγμα ενός παίκτη, όταν καταφέρνει να εξαλείψει διαδοχικά έναν συγκεκριμένο αριθμό αντιπάλων χωρίς να χάσει τη ζωή του μέσα στο παιχνίδι.
Το φαινόμενο αυτό είναι ιδιαίτερα δημοφιλές σε παιχνίδια δράσης όπου η συνεχόμενη επιτυχία επιβραβεύεται με μπόνους ή ειδικές ικανότητες. Οι παίκτες επιδιώκουν συχνά να επιτύχουν μεγάλα killstreaks, καθώς συνδέονται με κύρος και αναγνώριση στην κοινότητα του παιχνιδιού.
Η έννοια του killstreak έχει εξελιχθεί με τα χρόνια, αποτελώντας πλέον βασικό στοιχείο της εμπειρίας των online παιχνιδιών, ενισχύοντας τόσο τον ανταγωνισμό όσο και τη στρατηγική σκέψη των παικτών.