Η γεωπολιτική ευκαιρία της Τουρκίας
Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν προσπαθεί, ευλόγως, να μετατρέψει την αναταραχή στη Μέση Ανατολή σε πλεονέκτημα για τη χώρα του και για τον εαυτό του. Η Τουρκία μοιράζεται με το Ιράν το αίσθημα του ανήκειν στην ίδια παγκόσμια θρησκευτική κοινότητα: αντίθετα με ορισμένα κράτη του Κόλπου που προσανατολίζονται κατά του σιιτισμού, η Τουρκία, παρά το παντουρκικό όραμα του Ερντογάν, αλλά και εξαιτίας του, εφαρμόζει ενωτική ισλαμική πολιτική.
Ωστόσο, μεταξύ των δύο καθεστώτων υπάρχει ανομολόγητη αντιπαλότητα: εκτός από τον ανταγωνισμό για την κυριαρχία στη Μέση Ανατολή και για την ηγεσία του διεθνούς Ισλάμ, η Τουρκία, ως μέλος του ΝΑΤΟ, αναγκάζεται να παριστάνει τον εταίρο της Δύσης, τουτέστιν του θανάσιμου εχθρού του Ιράν: έτσι, θέλοντας και μη, το 2019 έπαψε να αγοράζει ιρανικό πετρέλαιο για να συμμορφωθεί με τις αμερικανικές κυρώσεις –συνέχισε όμως να αγοράζει αέριο. Όσο για τη Συρία, οι Τούρκοι επέλεξαν να στηρίξουν τον Αχμάντ αλ-Σάραα και τις τζιχαντιστικές πολιτοφυλακές που τον περιβάλλουν, ενώ οι Ιρανοί στήριξαν τον Μπασάρ αλ-Άσαντ μέχρι το πικρό τέλος.
Τα πρόσφατα πλήγματα ιρανικών πυραύλων στο τουρκικό έδαφος καθιστούν τις τουρκο-ιρανικές σχέσεις ακόμα πιο εύθραυστες. Αν και δεν διαφαίνεται ανοιχτή σύγκρουση, η ιρανική ηγεσία δυσκολεύεται να συγχωρήσει τον Ερντογάν για τη σχέση του με τον Ντόναλντ: το αυταρχικό στιλ του Τούρκου ηγέτη αρέσει στον Αμερικανό πρόεδρο, ο οποίος φέρεται να ανέχεται να τον διακόπτει ο Τούρκος ομόλογός του με τηλεφωνήματα ενώ παίζει γκολφ στο Μαρ-α-Λάγκο με το πορτοκαλί τσουλούφι να ανεμίζει στην ωκεάνια αύρα.
Στην παρούσα φάση, ο Ερντογάν προειδοποίησε τον Ντόναλντ για τους κινδύνους μιας επιχείρησης μεγάλης κλίμακας κατά του ιρανικού καθεστώτος και προσφέρθηκε να μεσολαβήσει ώστε να αποφευχθεί το ενδεχόμενο του χάους στην περιοχή: καθώς η Τουρκία έχει πάνω από 550 χιλιόμετρα κοινών συνόρων με το Ιράν, ο Τούρκος ηγέτης φοβάται μαζική εισροή προσφύγων όπως εκείνη της περασμένης δεκαετίας, η οποία κατέληξε στην εγκατάσταση περίπου 3,5 εκατομμυρίων Συρίων στο τουρκικό έδαφος προκαλώντας δυσαρέσκεια ακόμα και στο εσωτερικό του κυβερνώντος κόμματος. Τώρα, μετά τις βιαιοπραγίες των ιρανικών αρχών εναντίον των διαδηλωτών τον περασμένο Ιανουάριο, πολλοί κατατρεγμένοι κατέφυγαν στην Τουρκία από το συνοριακό πέρασμα Καπικιόι και συγκεντρώθηκαν στην πόλη Βαν, όπου διαμένουν «προσωρινά» μετανάστες από το Πακιστάν και το Αφγανιστάν.
Μια ακόμη πηγή ανησυχίας για την τουρκική ηγεσία είναι η αντίδραση της κοινής γνώμης: ο φιλοκυβερνητικός Τύπος παρουσιάζει τον Ντόναλντ ως υποχείριο του Ισραήλ, πράγμα που καθιστά παράλογη τη φιλία με τον Ερντογάν. Οι Τούρκοι ευθυγραμμίζονται με το Ισλάμ και με τη Γάζα, όχι με το ΝΑΤΟ και τις ΗΠΑ: ο Ερντογάν, έχοντας ενθαρρύνει την ισλαμιστική στροφή στην Τουρκία με αντιδυτική, αντι-εβραϊκή και αντιαμερικανική προπαγάνδα, δυσκολεύεται να συνδυάσει την ιδιότητα του μέλους του ΝΑΤΟ (από το οποίο αντλεί σημαντικά οικονομικά οφέλη) με το όραμα της ισλαμιστικής Τουρκίας που μάχεται εναντίον των απίστων και ιδιαίτερα εναντίον του Ισραήλ.
Αν η κεμαλική Τουρκία κατάφερνε να διατηρεί ειρηνικές σχέσεις με το Ισραήλ, ο Ερντογάν, που, όπως είναι γνωστό, βλέπει τον εαυτό του ως ένα είδος ισλαμιστή Ατατούρκ, έχει επανιδρύσει το καθεστώς σε νεοϊμπεριαλιστική βάση με θεμελιώδη εχθρό το Ισραήλ. Ωστόσο, οι παντουρκικές φιλοδοξίες, οι οποίες περιορίζουν τις δυνατότητες χερσαίας πρόσβασης του Ιράν προς τη Μαύρη Θάλασσα μέσω της Αρμενίας και της Γεωργίας, φαίνεται ότι γίνονται ανεκτές ως το μικρότερο κακό, παρόλο που υπονομεύουν έναν ζωτικό άξονα για την Τεχεράνη.
Ο Ερντογάν προωθεί την ιδέα ενός διαδρόμου στον Καύκασο που θα συνδέει την Κωνσταντινούπολη με το Μπακού μέσω της νότιας Αρμενίας. Αν και μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να περιορίσει περαιτέρω τη δυνατότητα του Ιράν να κινηθεί προς τον βόρειο Καύκασο, η Τεχεράνη κάνει την πάπια με αντάλλαγμα ευρύτερα συμφέροντα. Μια ακόμα εξήγηση για τη φαινομενική αυτοσυγκράτηση της Τεχεράνης έναντι της Άγκυρας συνδέεται με τους γενικότερους διπλωματικούς ελιγμούς του Ιράν προς τις ΗΠΑ: παρά την καταστροφή και τις στοχευμένες δολοφονίες που έχει υποστεί, το ιρανικό καθεστώς επιδεικνύει, προς το παρόν, κάποιο μέτρο στην απάντησή του στο Ισραήλ και τους αντιπάλους του στον Κόλπο· στόχος του είναι να πληγεί η αμερικανική στρατιωτική παρουσία χωρίς ευρύτερη κλιμάκωση του πολέμου.
Αν και βαλλιστικοί πύραυλοι φέρεται να κατευθύνθηκαν προς τον τουρκικό εναέριο χώρο, τα αντιπυραυλικά συστήματα του ΝΑΤΟ τούς αναχαίτισαν προτού πλήξουν την Τουρκία και ο Ερντογάν μίλησε στο τηλέφωνο με τον Ιρανό πρόεδρο Μασούντ Πεζεσκιάν: «Είστε τρελοί;» Ο Πεζεσκιάν απάντησε ότι το Ισραήλ και οι ΗΠΑ προσπαθούν να δημιουργήσουν διχόνοια μεταξύ της Τεχεράνης και των γειτόνων της και αρνήθηκε ότι στόχος των πυραύλων ήταν η Τουρκία.
Η ουσία είναι ότι, προς το παρόν, δεν ενεργοποιήθηκε το Άρθρο 5 της Ατλαντικής Συμμαχίας, ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν δήλωσε ότι η Άγκυρα προσπαθεί να διατηρήσει επαφές με όλες τις πλευρές –«ισορροπία και διπλωματία»– και ο εκπρόσωπος του AKP Ομέρ Τσελίκ πρόσθεσε ότι αν οι διαπραγματεύσεις είχαν γίνει στην Τουρκία, ο πόλεμος ίσως να είχε αποφευχθεί. Πράγμα που θα απομάκρυνε το ενδεχόμενο της ενίσχυσης των Κούρδων ανταρτών: καθώς στο δυτικό Ιράν ζουν περίπου 8-10 εκατομμύρια Κούρδοι, αν αποδυναμωθεί το ιρανικό κράτος, θα ευνοηθούν οι κουρδικές ομάδες PKK και PJAK. Ο χειρότερος εφιάλτης του Ερντογάν είναι μια κουρδική ζώνη από το Ιράκ ως το Ιράν.
Με λίγα λόγια, η Τουρκία προσπαθεί να αποτρέψει μια μεγάλη περιφερειακή σύγκρουση, η οποία, μεταξύ άλλων δεινών, θα εκτόξευε τις τιμές του πετρελαίου και θα επιδείνωνε τον ήδη υψηλό πληθωρισμό στην Τουρκία. Παραλλήλως, βλέπει μια γεωπολιτική ευκαιρία: αν εξουθενωθεί το Ιράν, χωρίς να καταρρεύσει το θεοκρατικό καθεστώς, η Άγκυρα μπορεί να αυξήσει την επιρροή της στη Μέση Ανατολή, να εδραιώσει τον ρόλο της μεσολαβήτριας και να εμφανιστεί ως η μεγαλύτερη, η «ήρεμη», μουσουλμανική δύναμη.