Επείγουσα προτεραιότητα η ενεργειακή αυτονομία της ΕΕ
Οι πρόσφατες εξελίξεις στη Μέση Ανατολή υπενθυμίζουν ότι η ενεργειακή εξάρτηση μετατρέπεται γρήγορα σε γεωπολιτική ευαλωτότητα. Διαταραχές στην ενεργειακή εφοδιαστική αλυσίδα αλλά και κίνδυνοι στη ναυσιπλοΐα μπορούν να προκαλέσουν άλματα τιμών, απώλεια ανταγωνιστικότητας και κοινωνική ένταση. Η ευρωπαϊκή απάντηση δεν μπορεί να εξαντλείται σε πρόσκαιρες λύσεις, όπως οι επιδοτήσεις λογαριασμών, αλλά οφείλει να στοχεύει σε διατηρήσιμη αυτονομία με μόνιμα χαμηλότερο κόστος.
Η Εκθεση Ντράγκι για την ανταγωνιστικότητα αναδεικνύει ότι η ενέργεια στην Ευρώπη παραμένει ακριβή και ότι η εσωτερική αγορά είναι κατακερματισμένη. Πρακτικά οι πολίτες και οι επιχειρήσεις της ΕΕ δεν απολαμβάνουν πλήρως τα οφέλη μιας κοινής αγοράς. Πρώτη προτεραιότητα είναι η ουσιαστική ενοποίηση της ευρωπαϊκής ενεργειακής αγοράς, με περισσότερες διασυνδέσεις μεταξύ των χωρών, κοινό σχεδιασμό δικτύων και αποτελεσματική διασυνοριακή ροή της φθηνότερης παραγωγής προς τα κέντρα ζήτησης. Για να αποδώσει, απαιτείται ενιαίο κανονιστικό πλαίσιο σε επίπεδο ΕΕ που να εναρμονίζει διαδικασίες αδειοδότησης, τεχνικές προδιαγραφές και βασικούς κανόνες λειτουργίας, όπως επίσης και η προώθηση των απαραίτητων μεταρρυθμίσεων στο Target Model και στο σύστημα εμπορίας ρύπων. Ετσι μειώνονται οι καθυστερήσεις, οι εθνικές αποκλίσεις και τα κόστη, που τελικά μετακυλίονται στους λογαριασμούς.
Η ενοποίηση πρέπει να συνοδευτεί από κοινή κλίμακα επενδύσεων. Οταν η δυνατότητα στήριξης διαφέρει μεταξύ κρατών, ενισχύονται οι ανισότητες και απειλείται η ισότιμη πρόσβαση σε σταθερή και προσιτή ενέργεια. Χρειάζεται μεγαλύτερη ευρωπαϊκή χρηματοδότηση για δίκτυα, διασυνδέσεις και αποθήκευση, με προτεραιότητα σε έργα που ωφελούν περισσότερες από μία χώρες και μειώνουν το συνολικό κόστος του συστήματος. Η κοινή προμήθεια σε περιόδους έντασης μπορεί επίσης να λειτουργήσει ως δίχτυ ασφαλείας, περιορίζοντας τον ανταγωνισμό μεταξύ κρατών και ενισχύοντας συλλογικά τη διαπραγματευτική ισχύ της Ενωσης.
Δεύτερη προτεραιότητα είναι η επιτάχυνση των ανανεώσιμων πηγών και της διεύρυνσης της χρήσης ηλεκτρικής ενέργειας, όχι μόνο ως κλιματική πολιτική, αλλά ως πολιτική ασφάλειας και κόστους. Η απλοποίηση των αδειοδοτικών διαδικασιών και η μείωση της γραφειοκρατίας έχουν άμεσο οικονομικό όφελος, επειδή μειώνουν τον χρόνο υλοποίησης έργων αυξάνοντας παράλληλα την προσφορά φθηνότερης ενέργειας. Παράλληλα, απαιτούνται κίνητρα για επενδύσεις που κάνουν το σύστημα πιο αξιόπιστο και σταθερό, σε αποθήκευση, αναβάθμιση δικτύων και ψηφιακή διαχείριση. Χωρίς αυτές τις υποδομές, η καθαρή παραγωγή δεν θα μεταφραστεί σε σταθερές τιμές.
Τρίτη προτεραιότητα είναι η μείωση της ανάγκης για εισαγόμενα καύσιμα μέσω εξοικονόμησης και αλλαγών στη ζήτηση. Η αναβάθμιση κτιρίων, τα συστήματα εξοικονόμησης ενέργειας περιορίζουν μόνιμα την κατανάλωση, ενώ οι καθαρές δημόσιες μεταφορές μειώνουν την έκθεση στις διεθνείς ενεργειακές τιμές. Στη βιομηχανία, η μετάβαση σε πιο αποδοτικές διαδικασίες και καθαρή ηλεκτρική ενέργεια, όπου είναι εφικτό, προστατεύει παραγωγή και θέσεις εργασίας.
Στο ίδιο πνεύμα, η Ενωση χρειάζεται καλύτερη πρόληψη κρίσεων, με επαρκή αποθέματα, διαφοροποίηση διαδρομών εφοδιασμού και προστασία κρίσιμων υποδομών από φυσικές και ψηφιακές απειλές.
Τέλος, η ενεργειακή αυτονομία απαιτεί στρατηγική για τον εξοπλισμό και τα υλικά της μετάβασης. Η εξάρτηση δεν αφορά μόνο τα ενεργειακά προϊόντα, αλλά και μπαταρίες, πάνελ, καλώδια κ.ά., όπως επίσης τις κρίσιμες πρώτες ύλες για την παραγωγή τους.
Η Ευρώπη πρέπει να ενισχύσει την παραγωγική της βάση, να αναπτύξει σταθερές συνεργασίες με αξιόπιστους προμηθευτές, να αναβαθμίσει τις όποιες εθνικές πλουτοπαραγωγικές πηγές, π.χ. σε κρίσιμα ορυκτά, σε ευρωπαϊκές στρατηγικής αξίας πηγές, επενδύοντας παράλληλα στην κυκλική οικονομία.
Η βελτίωση της ενεργειακής αυτονομίας υπηρετεί διπλό στόχο. Ενισχύει την ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής οικονομίας, μειώνοντας το ενεργειακό βάρος στην παραγωγή και στηρίζοντας επενδύσεις σε τεχνολογίες που δημιουργούν προστιθέμενη αξία. Ταυτόχρονα, προστατεύει την κοινωνική συνοχή, επειδή περιορίζει τον κίνδυνο φτωχοποίησης από ασταθείς και αυξημένες τιμές, μειώνει τις περιφερειακές ανισότητες και αποτρέπει τη μεταφορά του κόστους προσαρμογής στους πιο ευάλωτους.
Σε πρακτικό επίπεδο αυτό προϋποθέτει ότι τα μέτρα στήριξης γίνονται πιο στοχευμένα, με έμφαση στην ενεργειακή φτώχεια και στις μικρές επιχειρήσεις που δεν μπορούν να απορροφήσουν μεγάλες διακυμάνσεις. Προϋποθέτει επίσης διαφάνεια στη διαμόρφωση τιμών και αξιολόγηση πολιτικών, ώστε να εντοπίζονται έγκαιρα στρεβλώσεις και να διορθώνονται πριν παγιωθούν. Οσο η μετάβαση γίνεται με χαμηλότερο και πιο δίκαια κατανεμημένο κόστος τόσο αυξάνονται η κοινωνική αποδοχή και η πολιτική ανθεκτικότητα της Ενωσης συλλογικά σε περιόδους διεθνών κρίσεων.
Ο Δημήτρης Λιάκος είναι οικονομολόγος, πρώην υφυπουργός