Παρτίδα σκάκι ή δάσος με καθρέφτες;
Πολυαναμενόμενο το νέο βιβλίο της βραβευμένης ιρλανδής συγγραφέως Σάλι Ρούνεϊ, το οποίο κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Πατάκη με τον τίτλο Ιντερμέτζο, με τη Μυρτώ Καλοφωλιά να υπογράφει τη μετάφραση. Το έργο της Ρούνεϊ έχει αποσπάσει διθυραμβικές κριτικές από διεθνή Μέσα, όπως: The Sunday Times και Observer, επιβεβαιώνοντας τη σημαντική θέση της στη σύγχρονη λογοτεχνία. Η συγγραφέας έχει υπογράψει, μεταξύ άλλων, και το πολυσυζητημένο μυθιστόρημα Κανονικοί άνθρωποι, το οποίο χαρακτηρίστηκε από τον Guardian ως «το λογοτεχνικό φαινόμενο της δεκαετίας».
Ενα αόρατο νήμα διατρέχει ολόκληρη την αφήγηση του Ιντερμέτζο. Η απώλεια του πατέρα γίνεται η αφορμή για να διασταυρωθούν ξανά οι δρόμοι δύο αδελφών, καθώς καλούνται να διαχειριστούν όχι μόνο το πένθος τους, αλλά και τη γραφειοκρατική διαδικασία που συνεπάγεται.
Ο Πίτερ και ο Ιβαν βρίσκονται αντιμέτωποι με εντάσεις, συγκρίσεις και συναισθήματα που τους ενώνουν και τους χωρίζουν ταυτόχρονα. Σε όλη την αφηγηματική διαδικασία η σχέση των αδελφών δοκιμάζεται με βαθιά, υποβόσκουσα ένταση, αφήνοντας να διαφανεί μια σιωπηλή αντιπαράθεση, όπου η ζήλια και η ανάγκη για αναγνώριση συνυπάρχουν και καθορίζουν τις συμπεριφορές τους. Χαρακτηριστική η συνομιλία τους στο εστιατόριο : «[…] Με φωνή επιτηδευμένα σιγανή, συρίζοντας σχεδόν, ο Ιβαν λέει: Και να ξέρεις, σε μισώ, Ολη μου τη ζωή σε μισούσα. Ασάλευτος, δίχως να κοιτάξει να δει αν οι υπόλοιποι θαμώνες του εστιατορίου ή το προσωπικό τους κοιτάζουν, το μόνο που απαντά ο Πίτερ είναι: Το ξέρω».
Η αφήγηση παρακολουθεί παράλληλα την εξελικτική πορεία της ζωής τους. Ο μεγαλύτερος αδελφός, ο Πίτερ είναι ένας επιτυχημένος δικηγόρος με μια καριέρα που απαιτεί αυτοπειθαρχία και νηφαλιότητα. Στην ιδιωτική του ζωή, ωστόσο, όλα μοιάζουν θολά. Μια παλιά σχέση, μια ανεκπλήρωτη επιθυμία, εξακολουθεί να καθορίζει το συναισθηματικό του τοπίο, καθώς μετά από ένα αυτοκινητιστικό ατύχημα κάθε σωματική επαφή με τη γυναίκα που αγαπάει καθίσταται αδύνατη και περιορίζει τη σχέση. Παράλληλα, μια νέα γνωριμία τον φέρνει αντιμέτωπο με την ανάγκη για φυγή. Η Ρούνεϊ περιγράφει την αγωνία ενός ανθρώπου που δεν ξέρει αν μπορεί να αντέξει τις ασφυκτικές επιθυμίες του και την ευθύνη των πράξεών του.
Ανισορροπία εμπειριών
Ο μικρότερος αδελφός, ο Ιβαν, είναι σκακιστής που δεν έχει καταφέρει να γνωρίσει την επιτυχία ακόμα και επιβιώνει κάνοντας διάφορες δουλειές. Η συνάντησή του με μια γυναίκα μεγαλύτερης ηλικίας είναι ένα πεδίο δοκιμασίας για τον ίδιο και η αφορμή για να μιλήσει η συγγραφέας για θέματα όπως, επιθυμία και αμοιβαιότητα. Μπορεί άραγε να υπάρξει μια πραγματικά ισότιμη σχέση όταν τα χρόνια που χωρίζουν δύο ανθρώπους δημιουργούν αναπόφευκτα μια ανισορροπία εμπειριών, δύναμης και προσδοκιών; Τελικά οι άνθρωποι ταιριάζουν λόγω ιδιοσυγκρασίας και πώς μπορούν να διαχειριστούν τη σχέση τους και να προχωρήσουν; «Είναι άραγε λάθος η σχέση μεταξύ τους; Ο Ιβαν είναι σίγουρος πως δεν είναι λάθος, έτσι λέει. «[…] Η Μάργκαρετ είπε πως, πράγματι, φοβόταν ειλικρινά την κριτική του κόσμου, και ο Ιβαν είπε, άλλο να φοβάσαι την κριτική του κόσμου κι άλλο να πιστεύεις πως η κριτική τους στέκει.[…]».
Κοινό σημείο ανάμεσα στους δύο αδελφούς η διαχείριση της απώλειας, η απόγνωση που αυτή φέρει, η αμοιβαία δυσαρέσκεια και οι ιδιαίτερες σχέσεις που έχουν αναπτυχθεί στην προσωπική τους ζωή. Ο μεγαλύτερος έχει διαμορφώσει μια ταυτότητα πειθαρχημένη, κοινωνικά άψογη. Η απώλεια του πατέρα μετατρέπεται σε ρήγμα στο έδαφος που θεωρούσε έως εκείνη τη στιγμή συμπαγές. Οι δύο γυναίκες που περιστρέφονται γύρω του είναι διαφορετικές εκδοχές μιας ζωής, που τον καλεί. Ομως ο ίδιος είναι διχασμένος, όχι από πάθος αλλά από αδυναμία να επιλέξει με βεβαιότητα.
Από την άλλη, η ενασχόληση του μικρότερου αδελφού με το σκάκι αποτυπώνει την ανάγκη του για μια λογική προσέγγιση της πραγματικότητας, τη χάραξη μιας συγκεκριμένης στρατηγικής, απαραίτητης για να την κατανοήσει. Η γνωριμία του με μια γυναίκα μεγαλύτερης ηλικίας, φορτωμένη με το δικό της παρελθόν, φέρνει την αναπόδραστη ανατροπή στη ζωή του. Η μεταξύ τους έλξη συνιστά μια σταθερή μετατόπιση των εσωτερικών του ισορροπιών, μια αθόρυβη ακύρωση, όμως αρκείται μόνο στην παρουσία της, στο παυσίλυπο της συνύπαρξης, αδιαφορώντας αν αυτή η σχέση πληγώσει έναν από τους δύο στο τέλος.
Οι χαρακτήρες της Ρούνεϊ αμφιταλαντεύονται, συχνά αυτοαναιρούνται. Μέσα από αυτόν τον υπαρκτικό τους ενδοιασμό η συγγραφέας φιλοτεχνεί το πορτρέτο της ευθραυστότητας των ανθρώπων που συνειδητοποιούν το εύρος της συναισθηματικής τους απόστασης. Ο θάνατος γίνεται η αφορμή για να προσδιορίσουν εκ νέου όλα όσα θεωρούσαν δεδομένα και να ανακαλύψουν τον εαυτό τους. Μόνο που για να το καταφέρουν χρειάζεται να αποδομήσουν τις παγιωμένες πεποιθήσεις τους.
Η ανάδειξη του μηνύματος
Αναμφίβολα, η γραφή της Ρούνεϊ λειτουργεί καταλυτικά στην ανάδειξη του μηνύματος που επιλέγει να μεταφέρει. Γράφει με ρεαλισμό και χωρίς μελοδραματισμούς ή λυρικές εξάρσεις. Χρησιμοποιεί λιτές προτάσεις, ίσως επειδή δεν την ενδιαφέρει να εντυπωσιάσει λεκτικά τον αναγνώστη της. Αυτό που επιζητά είναι να εισχωρήσει στη σκέψη του. Κι ενώ όλα μοιάζουν ότι εξελίσσονται χωρίς μεγάλες εντάσεις στην πλοκή και στους διαλόγους του μυθιστορήματός της, πολύ γρήγορα ο αναγνώστης καταλαβαίνει πως πίσω από τους απλούς, καθημερινούς διαλόγους των ηρώων της, κρύβονται ευφυώς, ενίοτε με σκωπτική διάθεση, προβληματισμοί και στοχασμοί για ποικίλα θέματα, όπως για την κοινωνική ανισότητα, τις ιδεολογικές διαφορές και συγκρούσεις, την παγκόσμια αναστάτωση, τις έμφυλες διακρίσεις.
Χαρακτηριστικό της ιδιαιτερότητας του συγκεκριμένου μυθιστορήματος είναι η ενσωμάτωση πολλών αποσπασμάτων από άλλα κείμενα. Οπως μας πληροφορεί η συγγραφέας στο σημείωμά της στο τέλος του βιβλίου έχει χρησιμοποιήσει, μεταξύ άλλων, αποσπάσματα από έργα των Βιτγκενστάιν, Σαίξπηρ, Ελιοτ, Φίσερ, Τόμας Χάρντι, Τζον Κιτς, Χένρι Τζέιμς, Τζέιμς Τζόις, Μπέρτραντ Ράσελ, Σούζαν Σόνταγκ, σε μια προσπάθεια να αναδείξει τη δύναμη της λογοτεχνίας στη διαμόρφωση των μεγάλων βεβαιοτήτων της ζωής.
Η Ρούνεϊ εντοπίζει τις ρωγμές στις δυσλειτουργικές σχέσεις των ηρώων της και τις ανατέμνει με σχολαστικότητα, φωτίζοντας κάθε τους πτυχή. Η εμφανής πρόθεσή της είναι να φωτίσει με ευαισθησία την ψυχοσύνθεσή τους αλλά παραμένει κοντά στα γνώριμα στον αναγνώστη στερεοτυπικά χαρακτηριστικά που τους έχει ήδη προσδώσει. Οι στοχασμοί γύρω από την απώλεια και τις ερωτικές σχέσεις επανέρχονται συχνά, σαν ήπιες παραλλαγές ενός οικείου μοτίβου, χωρίς πάντοτε να οδηγούν σε μια πιο ουσιαστική εξέλιξη της αφήγησης. Σε ορισμένα σημεία παρατηρούνται ήπιες διαφοροποιήσεις στη ροή της αναγνωστικής εμπειρίας, ωστόσο, διατηρεί τρυφερές και προσεκτικά δουλεμένες σκηνές που αγγίζουν τον αναγνώστη και τον συνοδεύουν για καιρό μετά την ολοκλήρωση της ανάγνωσης.
H Ντίνα Σαρακηνού διευθύνει το online λογοτεχνικό περιοδικό Literature.gr.
Sally Rooney
Ιντερμέτζο
Μτφ. Μυρτώ Καλοφωλιά,
Εκδ. Πατάκη, 2025,
σελ. 576
Τιμή 21 ευρώ