Η προσωπική ευαισθησία στη δημόσια σφαίρα

Γράφει σ’ ένα σημείο μιας επιφυλλίδας του ο Θανάσης Νιάρχος «Σας είδα» λένε σε όσους εμφανίζονται στην τηλεόραση. «Σας διάβασα» λένε σε όσους γράφουν στην εφημερίδα. Ο Θανάσης Νιάρχος είναι ο άνθρωπος του «Σας διάβασα». Κι αυτό είναι μια συνειδητή επιλογή που θα ‘λεγε κανείς πως χαρακτηρίζει περισσότερο τον αναγνώστη παρά τον ίδιον τον συγγραφέα. Αφορά σε κάποιον που επέλεξε να αγοράσει μια εφημερίδα, να διαβάσει, να κοινωνήσει τον στοχασμό ενός άλλου ανθρώπου. Ο τίτλος «Αντικλείδι» δεν σημαίνει παρά ένα διαφορετικής τάξεως «κλειδί», προκειμένου να αναγνωρίσουμε τον δημόσιο χώρο χάρη σε μια άλλη οπτική γωνία. Οχι εκείνη των κραυγών, των συνθημάτων, της πόλωσης, αλλά την οπτική γωνία όπως την καθορίζει η καθημερινή πράξη, ο διπλανός μας άνθρωπος, η επικέντρωση της προσοχής μας τόσο σε κάτι που είναι κοντά μας όσο και στις λεπτομέρειες που το συγκροτούν. Συμπερασματικά όχι σε σχέση με το τι γίνεται «πάνω» ή με το τι γίνεται «κάτω» αλλά με το τι γίνεται «δίπλα». Μέσα στα περίπου εκατόν πενήντα κείμενα του βιβλίου γίνεται σαφές ότι αυτή είναι η πραγματική πολιτική, η πολιτική της συμπεριφοράς. Η ηθική των μικρών κινήσεων. Το βλέμμα που δεν αποστρέφεται συνιστά το ίδιο το αντικλείδι.

Ενα μικρό βιβλίο που προχωρά όμως σε μεγάλο βάθος. Η συλλογή αυτή των επιφυλλίδων τοποθετείται ακριβώς στο σημείο όπου η προσωπική σκέψη συναντά τη δημόσια σφαίρα. Οι ιστορίες που διακινούνται μέσα τους κυρίως στο κοινό μας σπίτι, όπως λογαριάζεται και είναι η κοινωνική μας ζωή, οδηγούν, σε κάποια καίριας σημασίας συμπεράσματα. Οπως την ανάγκη μας για μια ήρεμη αλλά αποφασιστική επιμονή σε σχέση με την ευθύνη μας ως ανθρώπων και πολιτών. Γράφει σ’ ένα σημείο του επιλόγου του ο Μένης Κουμανταρέας ότι «ο Θανάσης Νιάρχος είναι «ο ακάματος πεζοπόρος». Ο άνθρωπος δηλαδή που δεν παρατηρεί τον κόσμο από απόσταση, αλλά κινείται, βλέπει, συνομιλεί, ζει ανάμεσα στους ανθρώπους, μέσα στις ανηφοριές και τις τριβές της καθημερινότητας. Αυτή η καθημερινότητα είναι το «υλικό» του. Σχεδόν μοιάζει να μην τον ενδιαφέρουν τα μεγάλα, όπως τα χαρακτηρίζουμε γεγονότα. Για τον Θανάση Νιάρχο ένα προεκλογικό debate και η χαρά ενός πλανόδιου πλύστη Πακιστανού που κέρδισε ένα ευρώ έχουν το ίδιο βάθος. Η αλήθεια όπως ακριβώς προκύπτει χάρη στην αναγνώριση, στην προσοχή που δίνουμε στον άλλον, διασώζοντας ταυτόχρονα τη δική μας αξιοπρέπεια.

Πρόκειται για επιφυλλίδες που δεν συγκροτούν απλά μια ηθογραφική απεικόνιση, αλλά ανατέμνουν. Ανατέμνουν την κοινωνία με τις αντιφάσεις, τις πληγές αλλά και τις δυνατότητές της. Ακόμη και μια μικρή φράση ανάμεσά τους, όπως «Μπαμπά, μη τη μαμά», μπορεί να προκαλέσει μια ολόκληρη συζήτηση πάνω στα φαινόμενα της βίας και της εξουσίας αλλά και σε σχέση με την έννοια της οικειότητας. Ή όπως διαβάσαμε σε μια πρόσφατη επιφυλλίδα του για μια ηλικιωμένη μανιάτισσα που δεν της χρειάζονται παρά τρία μόνο πράγματα: ο ήλιος, λίγο φαγητό κι ένα μέρος για να κοιμάται. Ολα αυτά γράφονται χωρίς καμιά πρόθεση διδακτισμού, χωρίς να υψώνει το δάχτυλο και χωρίς – κάτι που προσωπικά το θεωρώ συγκλονιστικό – να διαβάζεις πουθενά τη λέξη «εγώ». Ο λόγος είναι πάντα προσωπικός, αλλά όχι εγωκεντρικός.

Καθαρό μήνυμα

Η πολιτική στις επιφυλλίδες αυτές εμφανίζεται ως «ήθος», η γλώσσα ως «ευθύνη», η λέξη ως «πράξη» και η δημόσια σφαίρα ως ένας χώρος που ανήκει σε όλους. Το μήνυμα επομένως είναι καθαρό. Το «κοινό καλό» δεν θα το υπερασπιστεί κανείς άλλος παρά μόνον εμείς. Αν δεν το αναλάβουμε εμείς, τότε είναι σαν να μην υπάρχει. Και μόνον τότε συμβαίνει κάτι: Μια λέξη, μια σκηνή, μια εικόνα, μπορεί να προκαλέσει ένα μικρό «κλικ» μέσα σου και να αιστανθείς να μετακινείται ένας εσωτερικός σου δείκτης προς μιαν άλλη κατεύθυνση. Μαθαίνεις να κοιτάζεις αλλιώς, πιο ανθρώπινα.

Το «Αντικλείδι» δεν είναι θεωρία, δεν είναι ηθικολογία όσο κι αν προϋποθέτει μια αλλαγή στάσης μέσα στην ζωή, κυρίως όσον αφορά στον άνθρωπο που είναι δίπλα μας, αλλά ακόμη και στο «αόρατο» που μπορεί να μας διδάξει πολλά. Μιλάμε για μια μετακίνηση που, όσο μικρή κι αν είναι, μπορεί ν’ αποτελέσει την αρχή μιας μεγάλης αλλαγής.

Κλείνοντας, θ’ αναφερθώ και πάλι στον Μένη Κουμανταρέα που έγραψε για ένα παλαιότερο αντίστοιχο βιβλίο του Θανάση Νιάρχου, το «Η δυστυχία μας κάνει ευγενείς»: «Το ταλέντο του ανθίζει στο στιγμιαίο σκίτσο που όμως προεκτείνεται συχνά σε απροσδόκητα συμπεράσματα και αναγωγές. Είναι ένας ηθικολόγος, με την καλύτερη σημασία του όρου, που με τη ρομφαία του στηλιτεύει, σαρκάζει, μα που συγχρόνως απορεί και πονά για τα όσα συμβαίνουν γύρω του, προσφέροντας σαν αντίδωρο τις παρατηρήσεις του».

Η Αννα Διαμαντοπούλου είναι πολιτικός, πρώην υπουργός και πρώην επίτροπος της Ευρωπαϊκής Ενωσης

Θ. Νιάρχος

Αντικλείδι

Πρόλογος: Σωτήρης Δημητρίου, Πέτρος Ευθυμίου

Επίμετρο: Μένης Κουμανταρέας, Αλέξανδρος Αργυρίου

Εκδ. Οδός Πανός, 2025, σελ. 302

Τιμή 18 ευρώ