Η νέα εδαφοποίηση της θάλασσας
Τα τρία ναυτικά μίλια, όριο των χωρικών υδάτων από τον 18ο ώς τα μέσα του 20ού αιώνα, καθορίστηκαν αρχικά από το βεληνεκές των πυροβόλων στις ακτές – ένα «εδαφοποιημένο» τμήμα των θαλασσών, εξού και ο όρος «χωρικά». Πέραν αυτών, άρχιζε η πραγματική θάλασσα, το άναρχο πεδίο με τους πειρατές, τους στόλους και τους υπολοίπους ναυτιλλομένους. Σε αυτόν τον αβέβαιο χώρο, με τις διαδοχικές απειλές και ευκαιρίες, διέπρεπαν οι Ελληνες.
Η εξέλιξη της πολεμικής τεχνολογίας, με το αυξανόμενο βεληνεκές των πυροβόλων, την αεροπορία και τους πυραύλους, αποδυνάμωσε την οροθετική αυτή λογική. Η τεχνολογία εισήγαγε μια νέα διάσταση. Η συνεχώς διευρυνόμενη δυνατότητα για την αξιοποίηση των πλουτοπαραγωγικών πόρων του βυθού, του θαλασσίου όγκου και της θαλάσσιας επιφάνειας έθεσε το ζήτημα της διανομής αυτού του πλούτου.
Η σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) στο Μοντέγκο Μπέι το 1982 καθόρισε αυξημένα όρια για τα χωρικά ύδατα. Εισήγαγε, μεταξύ άλλων, την «Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ)», η οποία μπορεί να επεκταθεί ώς 200 ναυτικά μίλια από τις ακτές. Το έδαφος προχώρησε μέσα στη θάλασσα, μέρος της οποίας κατέστη οικονομικά ισοδύναμο με τη χερσαία κρατική επικράτεια. Οι ανταγωνισμοί ανάμεσα στα κράτη για τη διανομή των εδαφών επεκτάθηκαν στο εδαφοποιημένο τμήμα της θάλασσας.
Οι πόλεμοι της Ουκρανίας και του Ιράν προσδίδουν μια νέα διάσταση στην εδαφοποίηση της θάλασσας· επαναφέρουν τη στρατιωτική πλευρά του ζητήματος. Η νέα τεχνολογία, τα μη επανδρωμένα οχήματα (drones), σε συνδυασμό με τις ηλεκτρονικές εφαρμογές και, προσεχώς, με την τεχνητή νοημοσύνη, αλλάζουν το τοπίο των αντιπαραθέσεων.
Για να αντιμετωπιστεί ένα χαοτικό σύννεφο από χαμηλού κόστους drones, χρειάζονται αποτρεπτικά όπλα με απείρως υψηλότερο κόστος. Τα εγκατεστημένα στο έδαφος πυροβόλα και οι εκτοξευτές πυραύλων μπορούν να καταστραφούν από την αεροπορία. Ωστόσο, οι δέσμες των drones δύσκολα εντοπίζονται, εύκολα διαχέονται. Κρύβονται μέσα σε φαινομενικά «αθώα» οχήματα, όπως τον Ιούνιο του 2025 στην επιχείρηση «Spiderweb», όταν οι Ουκρανοί κατέστρεψαν πέντε ρωσικές αεροπορικές βάσεις.
Τα drones εξουδετερώνουν θαλάσσια μέσα με απείρως περισσότερο εξελιγμένα συστήματα – με προϋπόθεση η αντιπαράθεση να διεξάγεται σε σχετικά μικρή απόσταση από τις ακτές. Ο αμερικανικός στόλος δεν τολμά να παρέμβει στα κλειστά ύδατα του Περσικού Κόλπου, καθώς ενδέχεται να υποστεί την ίδια μοίρα με τον ρωσικό στόλο στην, επίσης κλειστή, Μαύρη Θάλασσα. Τα Στενά του Ορμούζ εδαφοποιούνται· για τους εχθρούς του Ιράν, ο Περσικός Κόλπος δεν λειτουργεί πλέον ως θάλασσα.
Στις εμπειρίες από τους δύο τρέχοντες πολέμους περιλαμβάνεται και η νέα ευπάθεια των πολεμικών πλοίων, όταν δρουν σε κλειστές θάλασσες. Μόνο στην ανοικτή θάλασσα, μακράν των ακτών, είναι ασφαλή από αιφνιδιαστικές επιθέσεις, από αόρατους εχθρούς οι οποίοι έχουν το πλεονέκτημα να χρησιμοποιούν συντριπτικό αριθμό από πάμφθηνους φορείς. Ο αδύνατος απειλεί τον δυνατό, όπως κατά την Ελληνική Επανάσταση, όταν τα μπουρλότα κατέστρεφαν ναυαρχίδες.
Οπως είναι φυσικό, η αυξανόμενη αβεβαιότητα στον παγκόσμιο θαλάσσιο χώρο προβληματίζει την ελληνόκτητη εμπορική ναυτιλία. Το εκσυγχρονισμένο πολεμικό ναυτικό είναι, ίσως, λιγότερο προσαρμοσμένο στις νέες συνθήκες πολέμου σε μια κλειστή θάλασσα όπως το Αιγαίο. Ταυτοχρόνως, όμως, αναδεικνύεται σε ισχυρό πλεονέκτημα στην ευρύτερη κλίμακα, στις ανοικτές θάλασσες. Η εμπορική ναυτιλία χρειάζεται την προστασία του ελληνικού πολεμικού ναυτικού όταν απειλείται από τρομοκράτες ή πειρατές. Επίσης, οι σύμμαχοι θα κινητοποιηθούν για τα ελληνικά συμφέροντα πολύ περισσότερο αν θεωρούν ότι υφίσταται ανταποδοτική ελληνική ναυτική δύναμη. Η επιχείρηση «Ασπίδες» είναι ενδεικτική.
Στα νέα φαινόμενα της εποχής μας περιλαμβάνεται, επομένως, η διαφαινόμενη σύγκλιση εμπορικού και πολεμικού ναυτικού. Δικαιολογείται, ίσως, η σύσταση υπουργείου Θαλασσών και Ωκεανών, σημείο συνάντησης των δύο όψεων της ελληνικής ναυτοσύνης. Η σύμπραξη με το οικουμενικό πνεύμα της ελληνόκτητης εμπορικής ναυτιλίας θα διευρύνει την εμπειρία του πολεμικού ναυτικού πέραν του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου. Θα επανέλθει, έτσι, η συμβολική του χρησμού, την οποία έχουν διδάξει στον Ελληνισμό τα αρχαία Ξύλινα Τείχη.
Ο Γιώργος Πρεβελάκης είναι ομότιμος καθηγητής Γεωπολιτικής στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης (Paris 1)