Κλεομένης Κωστόπουλος στα ΝΕΑ: «Στον δρόμο, η τέχνη αποκτά μεγαλύτερη ένταση»
Στον Νέο Κόσμο, λίγα μέτρα από τη λεωφόρο που δεν ησυχάζει ποτέ, το «Κίτρο» έχει μια διαφορετική θερμοκρασία. Οχι μόνο κυριολεκτικά. Το φως πέφτει ήπιο πάνω στα τραπέζια, τα πιάτα δεν έρχονται βιαστικά και ο ιδιοκτήτης, ο Λάμπης, κινείται με εκείνη τη σπάνια ηρεμία των ανθρώπων που ξέρουν τον χώρο τους.
Δεν θυμίζει σκηνικό συνέντευξης. Περισσότερο μοιάζει με τραπέζι που στήθηκε για μια κουβέντα που δεν θέλει να βιαστεί. Ο Κλεομένης Κωστόπουλος φτάνει χωρίς θόρυβο. Πριν καθίσει, ρίχνει μια ματιά στον χώρο – όχι αφηρημένα, αλλά με εκείνη τη συγκέντρωση που έχουν οι άνθρωποι που παρατηρούν επαγγελματικά. Είναι η ίδια κίνηση που, όπως θα πει αργότερα, κάνει πριν ξεκινήσει μια τοιχογραφία: πρώτα διαβάζει τον χώρο, μετά αποφασίζει τι θα του πει.
«Δεν θα έλεγα ότι ασχολούμαι με street art», λέει σχεδόν αφοπλιστικά. «Ασχολούμαι με την τέχνη. Αν αυτό εκφραστεί σε έναν καμβά στο ατελιέ ή σε έναν δημόσιο τοίχο, η ουσία δεν αλλάζει».
Η κουβέντα ξεκινά από την αρχή – από την Πάτρα. «Γεννήθηκα και μεγάλωσα εκεί», λέει. Στα 17 του μετακομίζει στην Αθήνα για να παρακολουθήσει προπαρασκευαστικό εργαστήριο με στόχο την Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών. Περνά Αθήνα και Θεσσαλονίκη, επιλέγει την Αθήνα όπου ολοκληρώνει τις σπουδές του με μία sold out ατομική έκθεση. Μετά επιλέγει να φύγει. «Ηθελα να δοκιμάσω κάτι διαφορετικό. Να φύγω από το οικείο».
Η μετακίνηση δεν ήταν απλώς γεωγραφική. Ηταν η πρώτη απομάκρυνση από ένα ασφαλές περιβάλλον. Η δεύτερη – και πιο καθοριστική – ήρθε λίγο αργότερα, όταν βρέθηκε στη Γερμανία. Εκεί έμεινε περίπου εννέα με δέκα χρόνια.
Οταν μιλά για εκείνη την περίοδο, επιμένει ότι η λέξη «σπουδές» είναι σχετική. «Στις Καλές Τέχνες δεν είναι μόνο το αντικείμενο. Είναι η συνθήκη. Να ζεις σε έναν τόπο με άλλους ρυθμούς, άλλη οργάνωση, άλλη σχέση με τον δημόσιο χώρο. Αυτό σε διαμορφώνει». Η Γερμανία, λέει, είναι μια χώρα δεκτική αλλά ταυτόχρονα αυστηρή. Η προσαρμογή δεν ήταν εύκολη. «Την πρώτη χρονιά αντιπάθησα πάρα πολύ τους Γερμανούς. Τη δεύτερη τους Ελληνες.
Μετά την τρίτη άρχισα να βρίσκω μια ισορροπία». Το λέει χωρίς πρόκληση, περισσότερο ως παραδοχή μιας εσωτερικής σύγκρουσης. «Χρειάζεται χρόνος για να καταλάβεις τι κουβαλάς από τον τόπο σου και τι πρέπει να αφήσεις πίσω». Εκεί, μέσα σε αυτή τη διαδικασία τριβής, βρήκε την καλλιτεχνική του ταυτότητα. Οχι γιατί μια χώρα «σε κάνει» καλλιτέχνη, αλλά γιατί τα ερεθίσματα αλλάζουν τον τρόπο που βλέπεις. «Ολα όσα ζεις είναι το βασικό υλικό. Αλλα πιο φτωχά, άλλα πιο πλούσια. Κάποια στιγμή αυτά σε βοηθούν να λειτουργήσεις ως καλλιτεχνική οντότητα».
Στον δημόσιο χώρο
Τα πιάτα φτάνουν στο τραπέζι. Η κουβέντα μετακινείται φυσικά στον δημόσιο χώρο, που τον έκανε ευρύτερα γνωστό. Σε αντίθεση με την τυπική εικόνα του «γκράφιτι», ο Κλεομένης δεν αντιμετωπίζει τον δρόμο ως πεδίο ανεξέλεγκτης ελευθερίας. Το αντίθετο. «Στο ατελιέ υπάρχει μια ελευθερία σχεδόν απόλυτη. Συναισθηματικά, βιωματικά. Στον δημόσιο χώρο όμως υπάρχει επιπλέον ευθύνη. Ο τοίχος, ως κομμάτι του χώρου, ανήκει σε μια κοινότητα. Πρέπει να συνυπολογίσεις το περιβάλλον, την ιστορία, τους ανθρώπους που περνούν καθημερινά από εκεί».
Το πρώτο μεγάλο έργο ήρθε το 2018, στο πλαίσιο διεθνούς φεστιβάλ τοιχογραφιών στην Πάτρα. Στην περιοχή των προσφυγικών δημιούργησε μια σύνθεση που συνδύαζε τη μορφή της Infanta Margaret Theresa από το Las Meninas του Ντιέγκο Βελάθκεθ, με σύγχρονες αναφορές στο μεταναστευτικό ζήτημα της Ελλάδας. «Με ενδιέφερε η συνομιλία του συμβόλου με τη σύγχρονη πραγματικότητα», λέει. «Δεν με ενδιαφέρει να βάζω μια εικόνα απλώς για να εντυπωσιάσω. Θέλω να υπάρχει διάλογος με τον τόπο».
Οι αντιδράσεις υπήρξαν άμεσες. Κάποιοι σταματούσαν με περιέργεια, άλλοι με δυσπιστία. Στον δημόσιο χώρο, η αλληλεπίδραση είναι κάτι στιγμιαίο. «Ακόμα και όταν κάποιος διαφωνεί, το θεωρώ θετικό. Σημαίνει ότι το έργο τον άγγιξε». Η έννοια του διαλόγου επανέρχεται συχνά στη συζήτηση. Για τον ίδιο, η τέχνη στον δρόμο είναι η πιο δημοκρατική μορφή τέχνης που υπάρχει. «Δεν χρειάζεται εισιτήριο. Δεν χρειάζεται να ανήκεις κάπου. Μπορεί να τη δει οποιοσδήποτε, ανεξαρτήτως κοινωνικής, φυλετικής, θρησκευτικής ή οικονομικής θέσης. Αυτό ενέχει τεράστια δύναμη».
Οταν η κουβέντα φτάνει στην τοιχογραφία της Καλαμάτας, ο τόνος του δεν αλλάζει. Η εικόνα που ταυτίστηκε με τη Μαρία Κάλλας έγινε αντικείμενο διεθνούς ψηφοφορίας και τελικά αναδείχθηκε πρώτη ανάμεσα σε εκατοντάδες έργα από όλο τον κόσμο. Ωστόσο, ο ίδιος επιμένει ότι ο τίτλος του έργου δεν είναι «Μαρία Κάλλας».
«Ο τίτλος είναι “Καλαμάτα”», διορθώνει. Η γυναικεία μορφή λειτουργεί ως συμβολική προσωποποίηση της πόλης. Γνώριζε φυσικά ότι ο πατέρας της Κάλλας είχε καταγωγή από τη Μεσσηνία και ότι υπάρχει σύλλογος με το όνομά της στην πόλη. Αλλά δεν ήθελε να δημιουργήσει ένα «πορτρέτο ντίβας». «Με ενδιέφερε η ιδέα ότι κάτι τοπικό μπορεί να γίνει παγκόσμιο. Η υπέρβαση. Να ξεκινάς από έναν τόπο και να κατακτάς ολόκληρο τον κόσμο». Η διαδικασία διήρκεσε περίπου τριάντα ημέρες, με διακοπή λόγω κακοκαιρίας. Οι δυσκολίες ήταν κυρίως πρακτικές. «Ο καιρός είναι μέρος της δουλειάς. Δεν μπορείς να τον αγνοήσεις».
Η συμμετοχή στον διεθνή διαγωνισμό ήρθε σχεδόν τυχαία, μέσω πλατφόρμας που εντόπισε το έργο του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Αρχικά διαγωνίστηκε για το καλύτερο έργο του μήνα Νοεμβρίου. Οταν ήρθε η πρώτη θέση, ακολούθησε η συμμετοχή στον ετήσιο τελικό. «Ηταν μεγάλη έκπληξη», λέει. «Αποτελεί τη μοναδική ελληνική συμμετοχή στην ιστορία του διαγωνισμού». Οταν δε έμαθε το αποτέλεσμα, το πρώτο τηλεφώνημα το έκανε στη σύζυγό του.
Η συζήτηση επιστρέφει στο ερώτημα που συχνά τίθεται για τη street art: τέχνη ή βανδαλισμός; Ο ίδιος αποφεύγει τις εύκολες απαντήσεις. «Οι γενικεύσεις δεν βοηθούν. Σημασία έχει η πρόθεση και το περιεχόμενο της κάθε έκφρασης». Θυμίζει ότι έργα που κάποτε θεωρούνταν παραβατικά σήμερα εκτίθενται σε μουσεία. Για τον ίδιο, το κρίσιμο ερώτημα είναι άλλο: «Τι ορίζουμε ως βανδαλισμό; Μόνο αυτό που γίνεται στον τοίχο; Ή και ό,τι καταστρέφει τον δημόσιο χώρο ή διάλογο με οποιονδήποτε τρόπο;».
Στην Πάτρα, όπου έχουν δημιουργηθεί δεκάδες τοιχογραφίες μεγάλης κλίμακας, βλέπει συχνά ανθρώπους να στέκονται μπροστά στα έργα. Δεν φωτογραφίζουν απαραίτητα. Απλώς κοιτούν. «Βλέπω μια πολύ ιδιαίτερη περισυλλογή. Κάτι που δεν το συναντάς εύκολα σε μια γκαλερί. Στον δρόμο, ο άνθρωπος δεν είναι προετοιμασμένος να δει τέχνη. Και όταν κάτι τον σταματά, αυτό αποκτά μεγαλύτερη ένταση». Το θέμα της θεσμικής στήριξης τον βρίσκει πολύ επιφυλακτικό. «Η Ελλάδα μιλά διαρκώς για τον πολιτισμό, αλλά δεν παράγει πολιτικές πολιτισμού και δεν στηρίζει τον σύγχρονο πολιτισμό», λέει. Πιστεύει ότι δεν έχει ακόμα αντιληφθεί η πολιτεία τη δύναμη των έργων στον δημόσιο χώρο – ούτε την πολιτισμική ούτε την αναπτυξιακή τους διάσταση.
«Η ζωή είναι το υλικό»
Καθώς το γεύμα προχωρά, η κουβέντα γίνεται πιο εσωτερική. Από πού αντλεί έμπνευση; «Από τα πάντα», απαντά χωρίς να το δραματοποιεί. «Από ένα βίωμα, μια εικόνα, μια ταινία, ένα απλό καθημερινό γεγονός. Η ίδια η ζωή είναι το υλικό».
Τον ρωτώ αν υπάρχει κάποιο έργο που θεωρεί πιο προσωπικό. Σκέφτεται λίγο. «Νομίζω πως έχω φτάσει στην ωριμότητα όπου δεν νιώθω καθόλου την ανάγκη να αποδείξω κάτι. Πολλά έργα που έκανα παλαιότερα και δεν τα θεωρούσα τόσο προσωπικά, σήμερα καταλαβαίνω ότι ήταν πολύ πιο προσωπικά απ’ όσο νόμιζα». Η ωριμότητα, λέει, είναι να αισθάνεσαι τι έχει σημασία. «Ενα έργο δεν το κάνεις για έναν διαγωνισμό ή για να ικανοποιήσεις κάποιον. Το κάνεις γιατί οφείλεις να το κάνεις».
Η φράση αιωρείται για λίγο πάνω από το τραπέζι. Η συζήτηση, όμως, δεν κλείνει εκεί. Οταν η κουβέντα επιστρέφει στην καθημερινότητα του καλλιτέχνη, περιγράφει μια εργασία πολύ λιγότερο ρομαντική απ’ όσο φαντάζεται κανείς. Ενα έργο μεγάλης κλίμακας δεν είναι μόνο ιδέα ή έμπνευση· είναι ώρες σκαλωσιάς, επαναλήψεις, υπομονή.
«Υπάρχει μια μοναχικότητα σε αυτή τη δουλειά», λέει. «Περνάς πολλές ώρες μόνος μπροστά σε έναν τεράστιο τοίχο. Ακόμη κι αν γύρω σου υπάρχει κίνηση, εσύ βρίσκεσαι σε μια πολύ εσωτερική κατάσταση». Τον ρωτώ αν συνηθίζει την παρουσία του κόσμου την ώρα που δουλεύει. Χαμογελά. «Δεν τη συνηθίζεις ποτέ. Απλώς μαθαίνεις να τη δέχεσαι. Ο κόσμος ρωτά, σχολιάζει, σταματά. Κάποιοι μιλούν πολλή ώρα. Αλλοι στέκονται σιωπηλοί. Είναι μέρος του έργου». Στον δημόσιο χώρο, εξηγεί, η δημιουργία δεν ολοκληρώνεται όταν τελειώσει η ζωγραφική. Ολοκληρώνεται όταν το έργο σου αρχίσει να ζει με τους ανθρώπους.
«Το έργο παύει να ανήκει σε εσένα. Ανήκει στη γειτονιά. Στην καθημερινότητα των ανθρώπων που θα το βλέπουν κάθε μέρα. Αυτοί το “τελειώνουν” με τον τρόπο που το βιώνουν». Εκεί εντοπίζει και τη βασική διαφορά με το μουσείο. Σε μια γκαλερί, ο θεατής έχει επιλέξει να δει τέχνη. Στον δρόμο, η τέχνη εμφανίζεται απρόσκλητη. «Και αυτό δημιουργεί μια πιο ειλικρινή αντίδραση», λέει. «Ο άνθρωπος δεν προετοιμάζεται να συγκινηθεί. Αν συγκινηθεί, είναι πραγματικό». Η συζήτηση οδηγείται φυσικά στη σχέση του καλλιτέχνη με την αναγνώριση. Μετά τη διεθνή διάκριση, τα αιτήματα για έργα αυξήθηκαν, αλλά ο ίδιος αποφεύγει να μιλήσει για επιτυχία. «Η αναγνώριση δεν αλλάζει τον τρόπο που βλέπεις τον κόσμο», λέει. «Αν αλλάξει, τότε έχεις χάσει το βασικό σημείο αναφοράς σου». Εμείς συνεχίσαμε. Αλλά για τις ανάγκες του Γεύματος, κάπου εδώ μπαίνει μια τελεία…
Τα έργα του Κλεομένη Κωστόπουλου υπάρχουν τόσο στο www.kleomenis.com όσο και στο προφίλ του στα social media @kle_omenis.