Η ανθρώπινη συνεργασία ως φυσική της ύλης

Στον Απόστολο Κυρίτση, καθηγητή ΕΜΠ

Η Κοινωνιολογία είχε βαφτιστεί Κοινωνική Φυσική, το 1839 από τον θετικιστή φιλόσοφο Αύγουστο Κοντ (1798-1857). Συχνά εντοπίζω ερμηνευτική αξία σε αναλογικές συσχετίσεις του κοινωνικού με τις θετικές επιστήμες. Μέσα από την ενοποίηση της φυσικής και της κοινωνικής θεωρίας, η συνύπαρξη επαναπροσδιορίζεται ως συνεργατική προσαρμογή στον περιορισμένο συστημικό χώρο. Υποστηρίζω ότι η κοινωνική ελευθερία δεν πηγάζει από την αυτονομία, αλλά από τη συνεργασία υπό περιορισμούς.

Με αφετηρία τις θεωρίες ελεύθερου όγκου της Φυσικής των πολυμερών και υάλων, έμαθα για τις θεωρίες ελεύθερου όγκου, που λένε ότι κάθε σωματίδιο χρειάζεται έναν ελάχιστο ελεύθερο χώρο (όγκο) για να κινηθεί. Οσο μειώνεται αυτός ο χώρος η κινητικότητα μειώνεται και το σύστημα υαλοποιείται, «παγώνει». Οταν υπάρχει αρκετός ελεύθερος όγκος διευκολύνονται οι μετατοπίσεις και εμφανίζεται προσαρμοστικότητα και ρευστότητα. Συνεπώς η ελευθερία κίνησης συναρτάται με τον διαθέσιμο χώρο εντός ενός συστήματος μονάδων που βρίσκονται σε διάδραση.

Οι συναφείς με το φαινόμενο συνεργατικές θεωρίες εξετάζουν τα φαινόμενα φάσεων και τα άμορφα υλικά· και μας λένε ότι η συμπεριφορά ενός σωματιδίου δεν είναι ανεξάρτητη και η κίνηση, δηλαδή η αλλαγή σε ένα σημείο του συστήματος, προϋποθέτει συντονισμό με άλλα σημεία. Οι θεωρίες ελεύθερου όγκου λένε χρειάζεσαι χώρο για να κινηθείς και οι συνεργατικές θεωρίες λένε χρειάζεσαι και τους άλλους για να κινηθείς. Συνεπώς η ελευθερία σε ένα πυκνό ή άμορφο, μη περιοδικό σύστημα είναι συλλογικό επίτευγμα.

Στην κοινωνία ως «πυκνό σύστημα» ο φυσικός ελεύθερος όγκος είναι ο κοινωνικός-οικονομικός χώρος και η έλλειψή του επιφέρει πίεση, συγκρούσεις, ακινησία. Διακρίνουμε το φαινόμενο στον υπερπληθυσμό των πόλεων, στην έλλειψη οικονομικών πόρων και στον περιορισμό των ελευθεριών. Οταν ο κοινωνικός ελεύθερος όγκος μειώνεται τότε αυξάνεται η (προσ)τριβή, μειώνεται η κοινωνική και οικονομική κινητικότητα, και αυξάνονται οι ανισότητες και οι αποκλεισμοί, δηλαδή οι «παγωμένες» καταστάσεις. Κατ’ αναλογίαν της συνεργατικής θεωρίας σε κοινωνικό επίπεδο, καμία ομάδα δεν κινείται ανεξάρτητα· κάθε αλλαγή απαιτεί θεσμικό πλαίσιο, συντονισμό, εμπιστοσύνη, όπως κατ’ αναλογίαν στα φυσικά συστήματα, όπου η μετατόπιση ενός ατόμου προϋποθέτει μετατοπίσεις πολλών άλλων.

Η συνύπαρξη είναι φυσικο-κοινωνικό φαινόμενο και η «συνεργασία» δεν είναι απλώς ηθική επιταγή, αλλά συνιστά δομική αναγκαιότητα των συστημάτων υψηλής πυκνότητας. Στην κοινωνία, αυξανομένης της πληθυσμιακής, οικονομικής ή πολιτισμικής πυκνότητας μειώνεται ο ελεύθερος χώρος και εντείνεται η ανάγκη συνεργασίας. Οσο λιγότερος χώρος διατίθεται, τόσο περισσότερη συνεργασία απαιτείται για να υπάρξει ελευθερία. Η ανθρωπότητα, καθώς συμπυκνώνεται με τις διαδικασίες αστικοποίησης και παγκοσμιοποίησης, χάνει τον ελεύθερο όγκο, ο οποίος επέτρεπε την ανεξάρτητη δράση. Οπως στα άμορφα υλικά, κάθε μετατόπιση απαιτεί συλλογική αναδιάταξη έτσι και η συνύπαρξη δεν είναι επιλογή, αλλά μηχανισμός επιβίωσης, εφόσον ένα σύστημα χωρίς συνεργασία «παγώνει».

Το διαπιστώνουμε στις αστικές κοινωνίες, όπως στην οδική κυκλοφορία, φαινόμενο αμιγώς συνεργατικό· αν οι οδηγοί δεν «συνεργαστούν» θα οδηγηθούμε σε κυκλοφοριακή συμφόρηση, δηλαδή υαλοποίηση. Το βλέπουμε στις αγορές, οι οποίες απαιτούν εμπιστοσύνη, η οποία, αν χαθεί, επιφέρει «πάγωμα» ρευστότητας. Ανάλογο φαινόμενοι και στις πολυπολιτισμικές κοινωνίες που προσφέρουν περιορισμένο κοινωνικό χώρο και απαιτούν συνεργατικές δομές. Στην ψηφιακή εποχή, η υπερσυνδεσιμότητα μειώνει τον ψυχολογικό ελεύθερο όγκο και προϋποθέτει νέες μορφές συντονισμού και κανόνες.

Η ελευθερία στη σύγχρονη κοινωνία δεν είναι αποτέλεσμα απομόνωσης, αλλά συνεργασίας σε περιορισμένο χώρο. Με «φυσικο-φιλοσοφικούς» όρους, ο ελεύθερος όγκος δημιουργεί τη δυνατότητα κίνησης, αλλά η συνεργασία την καθιστά πραγματική.

Ο Κώστας Θεολόγου είναι καθηγητής ΕΜΠ και ΕΑΠ