Το ηθικό ζήτημα

^«Τα κόμματα δεν κάνουν πια πολιτική»! Με αυτή τη διάσημη φράση ξεκινούσε μια συνέντευξη του ηγέτη του PCI Ενρίκο Μπερλινγκουέρ στον Εουτζένιο Σκάλφαρι, τον ιστορικό διευθυντή της εφημερίδας «Ρεπούμπλικα», που επέζησε της εφήμερης επικαιρότητάς της και βρήκε μια θέση ανάμεσα στα κλασικά πολιτικά κείμενα. Η συνέντευξη δημοσιεύθηκε το 1981. Σαράντα πέντε χρόνια αργότερα, η φράση του θα μπορούσε να διατυπωθεί σε μια πιο απαισιόδοξη παραλλαγή: «Τα κόμματα δεν υπάρχουν πια»…

Ακούγεται ίσως ως παραδοξολογία. Ολο για κόμματα συζητάμε τώρα τελευταία, θα μπορούσε να αντιτείνει κανείς. Ολο κόμματα μετρά η καταιγίδα των δημοσκοπήσεων που πλημμυρίζουν τη δημοσιότητα. Κόμματα που πρόκειται ή δεν πρόκειται να ιδρυθούν, από τον Τσίπρα, τον Σαμαρά ή την Καρυστιανού. Κόμματα που ζουν εσωτερικές εντάσεις και διασπάσεις, όπως ο ΣΥΡΙΖΑ και η Νέα Αριστερά. Κόμματα που οργανώνουν συνέδρια για να ετοιμαστούν για την εκλογική μάχη – το ΠΑΣΟΚ χθες, η ΝΔ σε λίγο. Πώς είναι δυνατόν να μην υπάρχουν, όταν όλη η φασαρία γι’ αυτά γίνεται;

Επιστροφή στον Μπερλινγκουέρ του 1981. Τα κόμματα δεν κάνουν πια πολιτική, έλεγε, γιατί έχουν γίνει «μηχανές εξουσίας και πελατείας». Δεν συγκρούονται για ιδέες, δεν εμπνέουν πολιτικό πάθος, δεν ενδιαφέρονται για το κοινό καλό. Οργανώνουν, απλώς, την «κατάληψη του κράτους και των θεσμών». Δεν ασχολούνται με την αληθινή ζωή και τα προβλήματα της κοινωνίας, τα οποία ελάχιστα γνωρίζουν. Διαχειρίζονται συμφέροντα – κάποιες φορές και ύποπτα. Και η ίδια η οργανωτική δομή τους διαμορφώνεται πάνω σε αυτό το μοντέλο. «Δεν είναι πια οργανωτές του λαού… είναι μάλλον συνομοσπονδίες ρευμάτων, κλικών, καθεμία με έναν boss κι έναν sottoboss».

Η περιγραφή αφορούσε την Ιταλία των αρχών της μοιραίας δεκαετίας του ’80 – και ξέρουμε πώς κατέληξε. Αλλά εύκολα αναγνωρίζει κανείς σε αυτήν κάτι απ’ όσα ζούμε στην Ελλάδα σήμερα. Η υπόθεση των υποκλοπών, για παράδειγμα, καθρεφτίζει ένα μοντέλο οργάνωσης που ταιριάζει λιγότερο σε πολιτικές σχέσεις και πολύ περισσότερο σε σχέσεις ανάμεσα σε έναν «boss» και τους «sottoboss» του, με την ορολογία του Μπερλινγκουέρ.

Η υπόθεση ΟΠΕΚΕΠΕ επίσης. Είναι ένα παράδειγμα αξιοποίησης της (διαπαραταξιακής μάλιστα) κομματικής τεχνογνωσίας στην οικοδόμηση πελατειακών δικτύων, όχι μόνο για παράνομο πλουτισμό αλλά και για μεγέθυνση πολιτικής επιρροής. Το 2019, η νικήτρια των εκλογών ΝΔ ήταν δεύτερο κόμμα σε όλους τους νομούς της Κρήτης. Το 2023, ήταν πρώτο κόμμα στην Κρήτη και είχε αυξήσει τις ψήφους της στο νησί κατά 22.330. Θα μπορούσε κανείς να βρει έναν συντελεστή που να υπολογίζει τη σχέση ανάμεσα στα επιπλέον δηλωμένα αιγοπρόβατα και τις πρόσθετες ψήφους.

Ακόμη και το γεγονός ότι σε κάθε αναταραχή, σε κάθε κρίση, σαν αυτή που ζούμε τώρα, η πρώτη συζήτηση που ανοίγει στα πολιτικά παρασκήνια είναι γύρω από το ερώτημα «μήπως είναι ευκαιρία για εκλογές;», είναι κι αυτό ένα σημάδι ενός κομματικού συστήματος που είναι περισσότερο «μηχανή εξουσίας» και λιγότερο οργανισμός που διαχειρίζεται κοινωνικά ή εθνικά προβλήματα.

Μοιάζει, δηλαδή, να μην έχει αλλάξει τίποτε. Τα κόμματα δεν κάνουν πια πολιτική – ή κάνουν πολιτική πρωτίστως για τον εαυτό τους. Οπως και στην Ιταλία του 1981. Κι όμως, κάτι έχει αλλάξει. Στις δεκαετίες που μεσολάβησαν μπορεί κάποιες από τις παθογένειές του να διατηρούνται αναλλοίωτες, το ίδιο όμως το κομματικό φαινόμενο έχει υποστεί μεγάλες αλλαγές. Η εσωτερική ζωή των κομμάτων, η σχέση τους με την κοινωνία, οι δυνατότητες κινητοποίησης που είχαν, όλα έχουν αλλάξει. Ολο και περισσότερο τα κόμματα, που τον περασμένο αιώνα περιγράφονταν ως ενώσεις ομοϊδεατών, πολιτικοί εκπρόσωποι ανταγωνιστικών κοινωνικών ομάδων ή οργανωτικές δομές με κανόνες, παράδοση και κουλτούρα, παρακμάζουν. Στην καλύτερη περίπτωση είναι μηχανισμοί που οργανώνουν την επικοινωνία ενός ηγέτη με το εκλογικό σώμα και πολλαπλασιάζουν το εκλογικό μήνυμά του, λιγότερο στην πραγματική ζωή και περισσότερο στα social media.

Καλύτερα έτσι, λένε κάποιοι. Τα κόμματα είναι ξεπερασμένοι, γραφειοκρατικοί οργανισμοί. Αλλά, αν το κίνημα MAGA δεν είχε καταλάβει και εξουδετερώσει το παραδοσιακότερο πολιτικό κόμμα των ΗΠΑ, θα ζούσε τώρα η Αμερική και ο κόσμος τις συνέπειες ενός αποχαλινωμένου Τραμπ; Κι αν η ελληνική πολιτική ζωή λειτουργούσε με περισσότερους κανόνες και λιγότερη λατρεία για την αρχηγική ισχύ, θα βρισκόμασταν τώρα σε τέτοιες συμπληγάδες σκανδάλων;

Παρεμπιπτόντως, ο τίτλος εκείνης της συνέντευξης του Μπερλινγκουέρ ήταν «Το ηθικό ζήτημα». Το βασικό πολιτικό πρόβλημα της χώρας, υποστήριζε, δεν ήταν πολιτικό ή οικονομικό. Ηταν προπάντων ηθικό.