تبعات استخراج طلا در شهربزرگ بدخشان؛ "از تغییر مسیردریای آمو تا تخریب جنگلات و ساحات سبز"

منطقۀ آویز ولسوالی شهربزرگ بدخشان در امتداد دریای آمو که روزی سکون زندگی روستایی، صدای پرندگان و طبعیت کمتر دست‌خورده در آن آرامش بخش بود، حالا دستخوش تحولات عظیمی در نتیجۀ کندن‌کاری صدها اسکواتر و دیگر ماشین‌آلات شده است.
ماشین‌آلاتی که بیشتر در خدمت شرکت‌های چینی و داخلی و افراد طالبان هستند و هدف‌شان استخراج ذخایر طلای این منطقه است.
ذخایر طلای این منطقه چندین سال است استخراج می‌شود، اما به گفتۀ کارگران معدن و متنفذان مردمی برای مردم محل سودی زیادی جز بربادی روستا و تخریب محیط زیست‌شان نداشته است.


یکی از تحولاتی عظیمی که در نتیجۀ کندن‌کاری در این منطقه به میان آمده، به گفتۀ کارگران معدن و کارشناسان، تغییر مسیر دریای آمو است. دریایی که به عنوان مرز رسمی میان افغانستان و تاجیکستان به رسمیت شناخته می‌شود.
کارگران معدن در ولسوالی شهربزرگ می‌گویند که کندن‌کاری در امتداد دریای آمو مسیر این دریا را در برخی نقاط تا بیش از یک کیلومتر به سمت تاجیکستان تغییر داده است.
یکی از این کارگران با شرط افشا نشدن نامش و تغییر صدایش به رادیو آزادی گفت:
"نظر به همو فهمی که داریم فعلاً در این ساحه که کار می‌شود، یک مقدارش کلانش مربوط خاک تاجیکستان می‌شود. دریا را توسط همی ریگ و جغل پیش بردند، در برخی جای‌ها یک کیلومتر، در برخی جای‌ها نیم کیلومتر و در برخی جای‌ها هم بیش از یک کیلومتر کار در خاک تاجیکستان است."
کارگران معدن می‌گویند که در کنار این ده‌ها هکتار جنگل پسته و زمین‌های زراعتی و علف‌چر نیز در نتیجۀ کندن‌کاری‌ها تخریب شده است.
نجیب‌الله سدید، آگاه امور آب هم می‌گوید که بر اساس تصاویر ستلایت از منابع معتبر‌، مسیر دریای آمو در منطقۀ آویز ولسوالی شهربزرگ بدخشان به سمت تاجیکستان تغییر کرده است.
او به رادیو آزادی گفت که معدن‌کاران در این منطقه تا ۵۰ متر در بستر دریای آمو کندن‌کاری کردند و برای این که ساحات کاری‌شان پر از آب نشود، مسیر دریا را تغییر دادند.
"اگر به تصاویر ستلایت سال‌های قبل از این معدن کاری یعنی به ۲۰۲۲ که تازه کار شروع شده بود ببینید و با حال مقایسه کنید از کمپنی‌های مختلفی به گونۀ مثال سنتنیندو و کوپرزنیکو از اتحادیۀ اروپا، شما این تغییرات را کاملاً می‌توانین حس کنین. در بسیاری قسمت‌ها دریا تا ۱.۵ کیلومتر به سمت تاجیکستان منحرف شده و دریایی که بسیار بزرگ بود، قسمتی از آن بسیار کوچک شده."
آقای سدید می‌گوید که تغییر مسیر دریای آمو نه تنها تبعات محیطی برای زمین‌های زراعتی و محیط زیست دارد، بلکه مشکلات مرزی را هم به میان خواهد آورد.


بر اساس آماری که رادیو آزادی از کارگران معدن بدست آورده، در حال حاضر بیش از ۵۰۰ شرکت و یا گروه‌های کاری مشغول استخراج معادن طلا در ولسوالی شهربزرگ هستند.
برخی کارگران معادن و منابع محلی در بدخشان مدعی اند که عواید معادن طلا در این ولایت‌ها بیشتر به جیب حلقه‌های قدرت، شرکت‌های چینی و افراد محدود سرازیر می‌شوند و مردم محل سودی از آن نمی‌برند.
بر اساس اطلاعاتی که به رادیو آزادی رسیده، روند استخراج طلا از سوی شرکت‌های چینی در این ولسوالی به گونۀ شدید محافظت می‌شود و هیچ کسی حق نزدیک شدن به ساحۀ کار آنان را ندارد.
در بارۀ جزئیات قرارداد شرکت‌های چینی مردم عام چیزی نمی‌دانند، اما به گفتۀ کارگران معدن، بخشی از درآمد حکومت طالبان از شرکت‌های داخلی و افرادی که می‌خواهند استخراج کنند، در هر جریب زمین مبلغ ۱۲۵ هزار افغانی و هر ماه ۲۰ گرام طلا است.
به گفتۀ آنان، کار از دست مردم محل گرفته شده و استخراج بیشتر بخش‌های معدن از سوی شرکت‌های چینی و افراد طالبان صورت می‌گیرد.
بخشی از این معادن در زمین‌های دولتی قرار دارد که توسط شرکت‌های چینی و افراد مربوط به مقام‌های طالبان استخراج می‌شود و بخش دیگر در زمین‌های شخصی قرار دارد؛ زمین‌داران خود آن را استخراج می‌کنند یا مساحت دو جریب زمین را با بهایی ۲۰ تا ۳۰ میلیون افغانی به فروش می‌رسانند.
رادیو آزادی به گونۀ مستقل نمی‌تواند که ادعاهای مطرح شده در این گزارش را تأیید کند.
در این باره از ذبیح‌الله مجاهد، سخنگوی حکومت طالبان پرسیدیم، اما او تا زمان نشر گزارش، به پرسش‌های رادیو آزادی پاسخ نداد.
وزارت معادن و پترولیم حکومت طالبان هم دربارۀ چگونگی استخراج معادن طلا در بدخشان چیزی نگفته و تنها حدود یک سال پیش اعلام کرده بود که قرارداد استخراج دو معدن طلا در ولسوالی‌های راغستان و شهربزرگ به داوطلبی گذاشته شده است.