БРИКС 2026 - Кўп қутбли дунё учун оқибатлар
Яқинда Франциянинг Европа ва ташқи ишлар вазири Жан Ноэл Барро Ҳиндистон ташқи ишлар вазири доктор С.Жайшанкар билан учрашиб, Франция G7га (Ҳиндистон ўн йилдан ортиқ вақт давомида доимий таклиф қилинган) раҳбарлик қилаётгани ва Ҳиндистон 2026 йилда БРИКСга раислик қилаётгани ва иккала стратегик ҳамкор ҳам кўп қиррали ҳамкорликни кучайтириш учун катта имкониятларга эга эканлигини таъкидлади.
Иккала давлат ҳам бунга ишонади ва қўллаб-қувватлайди. Президент Макрон яна бир бор таъкидлади: "Ҳиндистон БРИКС президенти бўлади. Мен кўприклар қуриш учун Ҳиндистон билан ҳамкорлик қилмоқчиман. БРИКС мамлакатлари "Катта еттилик"ка ва "Катта еттилик" БРИКСга қарши бўлмаслиги керак."
Бу БРИКСнинг ўсиб бораётган салмоғи ва пайдо бўлаётган кўп қутблилик ҳамда зиддиятли эмас, балки ҳамкорликдаги ёндашувларга бўлган эҳтиёжнинг эътирофидир. Идеалистик сценарийда ҳақиқатан ҳам ҳақиқий яқинлашиш имконияти мавжуд, чунки G7 глобал молия, технология ва юқори қўшимча қийматли хизматларда устунлик қилади ва асосий глобал институтлар ва валюталарни назорат қилади, БРИКС эса хомашё, истеъмол ва ишлаб чиқариш ҳамда ишчи кучига эга улкан бозорлар билан иқтисодий ўсиш учун янги бурилиш нуқтаси бўлиши мумкин ва глобал қиймат таъминоти занжирларида асосий ҳамкорлардир.
Ҳиндистон ва Европа Иттифоқи ўртасидаги стратегик шериклик Савдо шартномасининг имзоланиши ва Европа Иттифоқи раҳбариятининг 2026-йилги Республика кунида бош меҳмон сифатида ташрифи билан янада мустаҳкамланади.
Бу баёнот муҳим аҳамиятга эга, чунки бир томонламалик халқаро мунозарада асосий валютага айланди, энг сўнгги мисол сифатида Венесуэладаги тузум ўзгариши ва Президент Трампнинг 66 та халқаро келишув ёки ташкилотдан чиқиб кетишини келтириш мумкин.
Трансатлантик иттифоқ ҳам мисли кўрилмаган стрессни бошдан кечирмоқда. Шу сабабли, мини ва плюрлатераллар ўртасида ва улар ўртасида кесишувчи минтақавий алоқаларга интилиш ажабланарли эмас. Нима бўлганда ҳам, Ҳиндистон BRICS ва ҚУАДнинг асосчи аъзоси бўлиб, гўёки спектрнинг икки қарама-қарши томонида туриб, BRICS Ғарбга қарши эмас, балки йирик иқтисодиётлар ва Глобал Жанубдаги мамлакатларнинг ўзаро қитъавий интилишларини ифодаловчи ғарбий бўлмаган муқобил деб ҳисоблайди.
Ҳиндистон ўзининг "Vasudhaiv Kutumbakam" ташқи сиёсат амбитсияларида мустаҳкамланган инклюзив ва универсал ёндашувларини ҳисобга олган ҳолда, Шарқ, Ғарб ва Шимолий жануб бўйлаб ажралиб турадиган гуруҳлар ўртасида ишончли кўприк ва кўприк қурувчига айланиши мумкин.
АҚШ инвестиция банкири Жим Ў Нил Бразилия, Россия, Ҳиндистон ва Хитой билан BRIC гуруҳи сифатида истиқболли ва ривожланаётган иқтисодиётлар ҳақида гапирганидан бери, у Жанубий Африка, Эфиопия, Миср, Эрон, Индонезия ва БАА каби бир қанча ўрта кучлар билан ўнта аъзога етди. Саудия Арабистони бундан манфаатдор бўлиб қолмоқда ва учрашувларда иштирок этишда давом этмоқда, Аргентина эса янги АҚШпараст сиёсий диспансеризацияси остида ундан воз кечишга қарор қилди. Қозон саммитида, шунингдек, йигирмадан ортиқ давлатлар бузилган дунё тартибида янги кучга эга бўлган БРИКСга қўшилиш истагини билдирганлиги сабабли, ҳамкор давлатлар сифатида ассоциацияланган аъзоларни қабул қилишга қарор қилинди.
БРИКС дунё аҳолисининг деярли ярмини ташкил этади, Ҳиндистон эса аҳолиси энг кўп ва инсон ресурслари энг кўп бўлган мамлакат; шунингдек, глобал ялпи ички маҳсулотнинг қарийб 40 фоизи G7 билан яхши таққосланади - Хитой ва Ҳиндистон иқтисодий гуруҳда етакчилик қилмоқда, Ҳиндистон эса дунёдаги энг тез ривожланаётган йирик иқтисодиёт бўлиб, яқинда Японияни ортда қолдириб, 4-ўринга чиқди. У энергиянинг энг йирик ишлаб чиқарувчилари ва истеъмолчилари, шунингдек, муҳим минераллар ва технологиялар бўйича ҳавас қилса арзийдиган юкка эга бўлган гуруҳдан иборат. Гуруҳ ўзаро ҳурмат ва манфаатларга ишонади. Сиёсий ва иқтисодий жиҳатдан фарқ қилувчи тизимлар ва ёндашувлар билан ҳам у юқори дипломатик вазн ва кенг кўламга эга.
2026 йилда раис сифатида Ҳиндистон БРИКС саммитига ҳамда савдо, ўзаро боғлиқлик, валюта ва терроризмга қарши кураш, маданиятдан тортиб технология ва финтеч, таълим, тадқиқот ва ишланмалар, анъанавий тиббиёт, ёшлар ва спорт алмашинувларигача бўлган кўплаб тармоқ учрашувларига мезбонлик қилади. БРИКС ва Ҳиндистоннинг асосий мақсади глобал институтсионал ислоҳотларнинг долзарблиги ва зарурияти, айниқса БМТ ва БМТ Хавфсизлик Кенгашининг долзарблигини йўқотиш хавфи остида, чунки улар Иккинчи жаҳон урушида ғолиб ва мағлуб бўлган ғояларини тарғиб қилиш учун П-5 вето ваколатларига берилган.
Бундан ташқари, ўзининг МАГА сайлов округидан келиб чиққан ҳолда, президент Трамп учун молиявий воситаларни қурол-яроғ билан таъминлаш ягона йўл бўлиши керак ва уларнинг ваколати ва долларсизланиши катта қизил чизиқ бўлиши керак. Ҳозирнинг ўзидаёқ БРИКСнинг бешта асл мамлакати, жумладан Россия, Хитой, Ҳиндистон, Бразилия ва Жанубий Африка, АҚШнинг юқори ва асоссиз тарифлар ўйинида уларни сиқиб қўймоқда.
БРИКС, айниқса, энг йирик демократиядан тортиб тоталитар давлатларгача бўлган аъзоларга қарамасдан, Жанубий-Жанубий ҳамкорлик шароитида ҳукмронлик ва диктатурадан воз кечишнинг муқобил вариантини таъминлашга ҳаракат қилмоқда. Аммо унинг ички хилма-хиллиги кўп қутблилик ва вариантлиликни кучайтиради. У Янги тараққиёт банки каби баъзи институтлар билан биргаликда янада фойдали ҳамкорлик ва консенсус муҳитини таъминлаш орқали Ғарб ҳукмронлигига қарши чиқади.
Бир томонлама ва шафқатсиз санкциялар ва молиявий воситаларни қуролга айлантириш туфайли бошланган бўлса-да, Ҳиндистон каби мамлакатлар ҳали ҳам ишончи комил бўлмаган янги БРИКС валютасини яратишга ҳаракат қилинмоқда, бу эса дунёнинг қолган қисмини миллий валюталардаги операциялар орқали ўзларини ҳимоя қилишга мажбур қилмоқда. Бу тенденция келажакда кўп қутблилик учун асосий куч мультипликаторига айланиши мумкин.
Ягона глобал хавфсизлик архитектураси ўрнига кўп қутблилик минтақавий хавфсизлик тизимларини рағбатлантиради: БРИКСнинг дастлабки бешлиги минтақавий хавфсизлик динамикасида турли ролларга эга - Россия Евроосиё хавфсизлик динамикасини шакллантиради; Хитой Шарқий Осиё стратегик ҳисоб-китобларида устунлик қилади; Ҳиндистон Ҳинд океани, Жанубий Осиё ва умуман глобал жанубда ўз таъсирини кўрсатади; Бразилия ва Жанубий Африка минтақавий барқарорлаштирувчи вазифасини бажаради. Бу марказсизлашув глобал бир хилликни камайтиради, аммо минтақавий ҳокимият рақобатини кучайтиради, баъзан маҳаллий беқарорликни кучайтиради. Бу, шунингдек, ички муаммога ҳам эга, чунки ташкилот ичидаги рақобатдош кучлар, жумладан БРИКС, интеграция жараёнини секинлаштириши ва гегемонлик лойиҳаларини тўсиб қўйиши мумкин.
Қизиғи, Ҳиндистон ҳам 2026 йилда АҚШ, Япония ва Австралия билан бироз ноаниқликка қарамай, QUAD саммитига мезбонлик қилиши режалаштирилган. Бу Ҳиндистонга рақиб гуруҳлар ва лагерлар ўртасидаги яхшироқ тушуниш ва ҳамкорлик орқали ноль сўмлик ўйинларда пайдо бўлган бўшлиқларни тўлдириш билан бирга, баъзи нотўғри тушунчаларни бартараф этиш учун ноёб имконият яратади. Глобал муаммолар глобал бирдамликни талаб қилади.
БРИКС мавжуд дунё тартибини алмаштиришни мақсад қилмаган, аммо кўп қутбли ҳамкорлик матрицасини қайта шакллантиришга умид қилмоқда. Бу ҳаракатдаги жараён, аммо қудратли давлатлар иккиюзламачиликка йўл қўйиб, бир томонлама ва якдил ёндашувлар орқали ўзлари яратган институтларга путур етказса, кучайишда давом этадиган қудратли кучдир. Ҳиндистон ақл-идрок овози бўлиб, мавжуд институтларни алмаштириш эмас, балки мулоқот ва дипломатия ҳамда ислоҳотлар орқали бўлинишларни бартараф этишга ишонади.
2026 йил ушбу сиёсат Ҳиндистоннинг БРИКСга раислиги даврида ҳам давом этишига гувоҳ бўлади, бу эса жиддий таҳдид остида бўлган кўп қутблилик ва кўп томонламалик учун ишлайди. Бош вазир Нарендра Моди БРИКСни ҳамкорлик ва барқарорлик учун барқарорлик ва инновацияларни яратиш деб қайта таърифлади. Унинг қўшимча қилишича, "терроризмни қоралаш шунчаки қулайлик эмас, балки бизнинг принципимиз бўлиши керак."
(Анил Тригунаят Ҳиндистоннинг Иордания, Ливия ва Малтадаги собиқ элчиси ва ҳозирда Вивекананда халқаро жамғармаси ва Ҳиндистоннинг Бирлашган хизматлар институти каби нуфузли "Think Tanks" ташкилотларининг таниқли аъзоси.)