Панама порт шартномаси бекор қилинди: АҚШ–Хитой баҳси яна кескинлашди
Панама Олий суди CK Hutchison компаниясига Панама каналининг ҳар икки томонидаги иккита йирик порт — Балбоа порти (Тинч океани соҳили) ва Кристобал порти (Атлантика томони)ни бошқариш ҳуқуқини берган шартномани бекор қилди. Судьялар келишув шартлари мамлакат конституцияси талабларига зид эканини қайд этган.
Бу қарор — қўпол қилиб айтганда — канал атрофидаги “кимнинг таъсири кучли?” деган геосиёсий сериалнинг янги сериясига ўхшади. Чунки масала нафақат порт бошқаруви, балки минтақа инфратузилмаси орқали таъсир ўтказиш ўйинига ҳам бориб тақалади.
Нега бу қарор шунча шов-шув бўлди?
Хабарларда таъкидланишича, бу воқеа Доналд Трампнинг Ғарбий яримшарда таъсир учун рақобатда, айниқса Пекин билан қарама-қаршилик фонида, дипломатик “ютуқ” сифатида баҳоланмоқда. Трамп аввалроқ канал атрофидаги Хитой инфратузилмаси АҚШ хавфсизлигига таҳдид бўлиши мумкинлиги ҳақида кескин баёнотлар ҳам берган.
Даъво ва 1,3 млрд долларлик “йўқотилган имконият” ҳақида
Маълумотларга кўра, хусусий ҳуқуқшунослар ва мамлакатнинг бош назоратчиси шартномалар давлат манфаатларига зарар етказаётганини айтган ва шу асосда даъво қўзғатилган. Ҳукумат текшируви эса 1990-йиллар охиридан буён келишув шартлари оқибатида бюджет тахминан 1,3 млрд доллар тушумдан маҳрум бўлганини кўрсатган.
Энди лицензия бекор қилинганидан кейин ҳукумат портларга вақтинчалик оператор жалб қилиш, кейин эса янги танлов (тендер) ўтказиш режасини кўриб чиқмоқда.
Хитойга “сигнал”, АҚШга “плюс” бўладими?
Хабарларда Лотин Америкаси инфратузилмасига Хитой сармояси катта экани, бироқ барибир Панаманинг энг йирик сармоядори ва савдо шериги АҚШ бўлиб қолаётгани ҳам қайд этилади.
WSJ нашрининг ёзишича, Пекин учун бу Хитойнинг минтақадаги асосий иттифоқчиси - Венесуэла етакчиси Николас Мадуро Америка ҳарбийлари томонидан Каракасда қўлга олинганидан бир неча ҳафта ўтиб содир бўлган дипломатик мағлубиятдир. Хитой ҳукуматининг режаларидан хабардор манбанинг маълум қилишича, Пекин ўз манфаатларини ҳимоя қилиш йўлларини ўрганиш учун Лотин Америкаси бўйича ишчи гуруҳ тузмоқда ва эҳтимол, жавоб чоралари вариантларини излайди.
Панама иқтисодиёти ҳақида қисқа изоҳ
Панамада миллий пул тизимида АҚШ доллари кенг қўлланади, тўлиқ долларлашган тизим шароитида эса марказий банкнинг йўқлиги каби хусусиятлар ҳам экспертлар таҳлилларида қайд этилади.
Хулоса: бу қарор фақат “порт кимники бўлади?” деган савол эмас. Бу — транзит, логистика ва таъсир нуқталари учун катта ўйин. Қисқаси, портлар — контейнерлар учун, қарорлар эса геосиёсат учун.