Хўрмуздаги хавф дунё нефть бозорини жиддий ларзага солди
Яқин Шарқдаги кескинлик энди фақат ҳарбий майдон билан чекланиб қолмаяпти — у глобал иқтисодиётнинг энг нозик нуқталаридан бирига ҳам етиб борди. Reuters хабар қилишича, Ислом инқилоби қўриқчилари корпусининг ҳарбий-денгиз кучлари радио орқали кемаларга Хўрмуз бўғозини кесиб ўтиш мумкин эмаслиги ҳақида сигнал бермоқда. Бу ҳақда Европа Иттифоқининг “Аспидес” ҳарбий-денгиз миссияси вакили маълум қилган. Бироқ айни пайтда Эрон бу кўрсатмани расман тасдиқлагани йўқ.
Шу жиҳат жуда муҳим: яъни ҳозирча гап расмий ёпилиш ҳақида эмас, балки амалда кемалар ҳаракатига жиддий босим ўтказаётган хавфли вазият ҳақида кетмоқда. Теҳрон эса аввалданоқ ўзига қарши ҳужумлар ёки кучли босим бўлса, Хўрмуз бўғозини тўсиб қўйиши мумкинлиги ҳақида бир неча бор огоҳлантириб келган. Бугунги вазият эса ўша таҳдидлар энди янада реал тус олаётганини кўрсатмоқда.
Хўрмуз бўғози — шунчаки оддий денгиз йўли эмас. Бу дунё нефть ва газ таъминотининг энг муҳим томирларидан бири. Reuters маълумотига кўра, айнан шу йўлак орқали жаҳон нефтининг тахминан 20 фоизи ташилади. Шунингдек, Қатар суюлтирилган газининг катта қисми ҳам айнан шу ҳудуд орқали ўтади. Саудия Арабистони, Эрон, Ироқ ва БАА каби йирик экспортчилар нефтини ташқи бозорга асосан шу йўл орқали етказади. Шундай экан, бу ердаги ҳар қандай тўсиқ бутун дунё бозорига таъсир қилади.
Аввалроқ Bloomberg ҳам бўғоз расман очиқ қолган бўлса-да, танкерлар у ердан ўтишни секинлаштиргани ёки умуман тўхтатиб тургани ҳақида ёзган эди. Бу ҳолатни Reuters ҳам қўшимча равишда мустаҳкамлади: бир қатор нефть ва газ компаниялари, танкер эгалари ва трейдерлар Хўрмуз орқали юк ташишни вақтинча тўхтатган. Айрим LNG танкерлари эса бўғозга яқинлашиб, секинлашган, орқага қайтган ёки тўхтаб қолган. Демак, хавф ҳали назарий эмас — у амалда логистикага таъсир қила бошлаган.
Япониянинг йирик денгиз ташувчиси Nippon Yusen KK ўз кемаларига ушбу ҳудуддан ўтмаслик бўйича кўрсатма бергани ҳақида хабарлар бор. Греция эса ўз байроғи остидаги кемаларни Форс кўрфази, Хўрмуз бўғози ва атрофдаги юқори хатарли йўналишлардан эҳтиёт бўлишга чақирди. Бу эса хавфни энди фақат таҳлилчилар эмас, тўғридан-тўғри бозор иштирокчилари ҳам жуда жиддий қабул қилаётганини англатади.
Матнда келтирилган Fars агентлиги маълумотига кўра, танкерлар ҳаракатини кузатувчи халқаро тизим Хўрмуз атрофида айрим танкерлар тезлиги деярли нолга тушганини кўрсатмоқда. Бу иддао Reuters орқали мустақил тасдиқланмаган бўлса-да, Reuters’нинг ўзи ҳам ҳудудда кемалар тўпланиб қолаётгани ва йирик портлар яқинида навбатлар ҳосил бўлаётгани ҳақида ёзди. Қисқаси, денгиздаги ҳаракат одатдагидек эмаслиги аниқ.
Энг катта хавотир эса энергетика бозори билан боғлиқ. Нефть нархи Эронга қарши зарбалар арафасидаёқ кўтарилиб, баррел учун 73 доллар атрофига чиққан эди. Агар Хўрмуздаги вазият янада оғирлашса ёки бўғоз ҳақиқатдан ҳам амалда ёпилиб қолса, таҳлилчилар нефть нархи 100 долларгача чиқиши мумкинлигини истисно қилмаяпти. Бу эса ёнилғи нархи, логистика, инфляция ва ҳатто турли мамлакатлардаги кундалик ҳаётгача таъсир қиладиган занжирли оқибатларга сабаб бўлиши мумкин.
Қисқаси, Хўрмуз бўғози атрофидаги бугунги ҳолат Яқин Шарқдаги навбатдаги ҳарбий эпизод эмас. Бу — бутун дунё иқтисодиёти диққат билан кузатаётган стратегик инқироз нуқтаси. Агар бу йўлакдаги босим янада кучайса, унинг акс-садоси нефть биржаларида, танкер маршрутларида ва дунё бозорларида жуда тез сезилиши мумкин.