Ҳўрмуз бўғозидаги таҳдидлар жаҳон бозорини жиддий сергаклантирди
Яқин Шарқдаги таранглик янада хавфли паллага кириб бормоқда. Эрон Ислом инқилоби муҳофизлари корпусига яқин манбалар тарқатган сўнгги баёнотлардан кейин Ҳўрмуз бўғози атрофидаги хавотир кескин кучайди. Хабарларда ушбу стратегик сув йўли гўёки “ёпилгани”, у ердан ўтишга уринган кемалар эса ҳужум хавфи остида қолиши мумкинлиги айтилди. Бироқ вазиятнинг энг нозик жиҳати шундаки, ҳозирча бу даъво халқаро денгизчилик қоидалари нуқтаи назаридан расман тасдиқланган ёпилиш мақомини олгани йўқ.
Reuters хабар беришича, Эрон томонидаги ҳарбий доираларга яқин баёнотларда Ҳўрмуз орқали ўтишга уринган “ҳар қандай кема”га қарши куч ишлатилиши мумкинлиги айтилган. Нашр буни Эроннинг ҳозиргача энг кескин ва энг қаттиқ огоҳлантиришларидан бири сифатида баҳолади. Бу баёнотлар, айниқса, минтақадаги уруш хавфи ва энергетика таъминоти билан боғлиқ хавотирни янада оширди.
Шунга қарамай, Буюк Британия Денгиз савдоси операциялари маркази — UKMTO 1 март куни тарқатган расмий огоҳлантиришида муҳим нуқтани алоҳида таъкидлади: Ҳўрмуз бўғозининг ёпилгани ҳақида тан олинган халқаро денгиз хавфсизлиги каналлари орқали ҳеч қандай расмий хабар берилмаган. UKMTO маълумотига кўра, очиқ манбаларда ва VHF алоқа тўлқинларида “транзит чеклангани” ҳақидаги хабарлар айланаётган бўлса-да, NAVAREA огоҳлантиришлари ёки IMO тан олган ахборот тизимлари орқали расмий ёпилиш эълон қилинмаган.
Бундан ташқари, UKMTO яна бир муҳим ҳуқуқий жиҳатга урғу берди: VHF орқали айтилган “ўтиш чекланди” деган чақириқлар халқаро денгиз ҳуқуқига кўра транзитни расман тўхтатиш ҳисобланмайди. Оддийроқ айтганда, радиода янграган таҳдид ёки чеклов даъвоси ҳали юридик кучга эга расмий қарор дегани эмас. Аммо бу, албатта, хавф йўқ дегани ҳам эмас — аксинча, нотўғри англашув, адашиш ва ҳарбий тўқнашув эҳтимоли анча юқори экани қайд этилган.
Joint Maritime Information Center ҳам вазиятга жиддий баҳо бериб, Ҳўрмуз атрофидаги минтақавий денгиз хавфи даражасини “Critical” — яъни ўта хавфли мақомга кўтарди. Улар тарқатган ахборотда сўнгги кунларда тижорат кемаларига ҳужумлар, снарядлар, дронлар ва навигацияга халақит берувчи аралашувлар туфайли амалдаги муҳит “фаол жанговар хатар” ҳолатига яқинлашгани айтилган. Шу билан бирга, улар ҳам “расмий ҳуқуқий ёпилиш” ҳали эълон қилинмаганини қайд этган.
АҚШ Денгиз маъмурияти — MARAD ҳам Ҳўрмуз бўғози, Форс кўрфази ва Уммон кўрфазида ҳарбий амалиётлар ҳамда эҳтимолий жавоб зарбалари хавфи юқори экани ҳақида алоҳида огоҳлантириш берган. Ушбу огоҳлантириш ҳозирча “фаол” мақомда турибди. Бу эса Вашингтон ҳам денгиз ҳаракати, тижорат кемалари ва минтақавий логистика учун реал таҳдид бор деб ҳисоблаётганини англатади.
Мутахассислар эслатишича, Ҳўрмуз бўғози шунчаки оддий денгиз йўли эмас. У дунё энергетика занжирининг энг муҳим нуқталаридан бири бўлиб, глобал нефт истеъмолининг тахминан бешдан бир қисми шу йўлак орқали ўтади. Шунингдек, суюлтирилган табиий газ савдосининг ҳам катта улуши айнан шу ҳудудга боғлиқ. Демак, ҳатто расман ёпилмаган бўлса ҳам, у ердаги ҳар бир таҳдид, ҳар бир ҳужум ёки ҳар бир ноаниқ сигнал нефть нархи, денгиз суғуртаси ва жаҳон бозорларига дарҳол таъсир ўтказиши мумкин.
Қисқаси, ҳозирги манзара жуда нозик: Эрон томонидан кескин таҳдидлар янграмоқда, халқаро денгиз тузилмалари эса расмий ёпилиш ҳали йўқлигини айтмоқда. Яъни Ҳўрмуз ҳозирча юридик жиҳатдан тўсиб қўйилмаган, аммо амалда у ердаги ҳар бир ҳаракат юқори хавф, юқори шубҳа ва юқори босим остида кечмоқда. Бундай шароитда дунё диққати битта нуқтага қаратилган — бу бўғоз орқали эркин ҳаракат сақланиб қоладими ёки кескинлик глобал энергетика бозорига янада оғир зарба берадими?