Санкциялар остидаги Эрон нефти: Кимлар асосий харидор ҳисобланади?
Эрон узоқ йиллардан буён халқаро иқтисодий қамал шароитида яшаб келмоқда. Айниқса, Дональд Трамп маъмурияти даврида АҚШ томонидан ўрнатилган кенг кўламли чекловлар Теҳроннинг ташқи савдо имкониятларини кескин чеклаб қўйди. Шунга қарамай, Эрон нефть экспортини тўхтатгани йўқ. Zamin.uz Эрон божхона хизмати маълумотлари асосида ушбу "тақиқланган" савдонинг асосий иштирокчиларини аниқлади.
2024 йил якунларига кўра, Эрон хом ашё экспортидан 35,76 миллиард доллар даромад кўрган. Бироқ бу савдо эркин бозор тамойилларига эмас, балки мураккаб геосиёсий келишувлар ва махфий схемаларга асосланган.
1. Хитой — Теҳроннинг ягона "нажоткори"
Бугунги кунда Эрон нефтининг қарийб барча ҳажми битта манзилга йўналтирилган. Хитой жами экспортнинг 90 фоиздан ортиғини (32,5 миллиард доллар) сотиб олмоқда. Бошқа давлатлар АҚШ санкцияларидан қўрқиб чекинган бир пайтда, Пекин Теҳроннинг энг йирик энергетик шериги сифатида қолмоқда.
2. Бошқа харидорлар: Тор доирадаги ҳамкорлик
Хитойдан ташқари, Эрон билан нефть савдосини давом эттираётган мамлакатлар бармоқ билан санарли:
-
Сурия: 2024 йилда 1,2 миллиард долларлик (умумий экспортнинг 3,3%) нефть импорт қилди.
-
БАА: Жами ҳажмнинг 2 фоизини ташкил этади.
-
Венесуэла: 1,2 фоиз улуш билан рўйхатда турибди. Қизиғи, ҳар икки давлат ҳам санкциялар остида бўлгани сабабли, Эрон конденсатини Венесуэла нефтига айирбошлаш бўйича бартер схемаларидан фойдаланилади.
Тарихий ўзгариш: 2010 йил ва бугун
Бундан 15 йил аввал вазият мутлақо бошқача эди. 2010 йилда Эрон нефти дунёнинг йигирмадан ортиқ мамлакатига, жумладан, Япония, Ҳиндистон, Жанубий Корея ва Европа Иттифоқи давлатларига етказиб берилган. Санкциялар савдо йўналишларини кескин торайтириб қўйди.
"Соядаги флот" ва нархлар уруши
Эрон чекловларни айланиб ўтиш учун ўта мураккаб усулларни қўлламоқда:
-
Махфий танкерлар: Нефть ташувчи кемалар тез-тез байроқларини алмаштиради ва очиқ денгизда юкни бир кемадан иккинчисига ўтказиш (ship-to-ship) орқали манбани яширади.
-
Катта чегирмалар: Харидорларни жалб қилиш учун Теҳрон ўз нефтини Brent маркасига нисбатан баррелига 3 доллардан 9 долларгача арзонроқ сотишга мажбур.
Маълумот учун: Эрон учун нефть қазиб олиш таннархи жуда паст — тахминан 10$. Бироқ санкциялар туфайли қўлланилаётган мажбурий чегирмалар Теҳрон бюджетига ҳар йили бир неча миллиард доллар зарар келтирмоқда.
Сизнингча, Хитойнинг Эрон нефтига бўлган бундай кучли қарамлиги келажакда минтақадаги сиёсий вазиятга қандай таъсир қилади?
Жаҳон бозоридаги энг иссиқ иқтисодий таҳлилларни zamin.uz билан кузатиб боринг.