Μετά τις βόμβες…
Ο πρόεδρος είχε υποσχεθεί ότι θα βάλει τέλος στους «ατέρμονες πολέμους» της Μέσης Ανατολής. Οχι άλλες πολεμικές περιπέτειες μακριά από τα αμερικανικά σύνορα, στις οποίες η Αμερική σπαταλούσε οικονομικούς πόρους και ανθρώπινες ζωές, ήταν η υπόσχεσή του. Είχε επίσης υποσχεθεί, στην πρώτη του επίσκεψη στην περιοχή του Κόλπου τον περασμένο Μάιο, ότι οι ΗΠΑ δεν θα κάνουν πια «μαθήματα» στις άλλες χώρες πώς να ζουν. Οχι πια επεμβάσεις για «εξαγωγή δημοκρατίας».
Η υπόσχεση ήταν από εκείνες που δεσμεύουν μόνον εκείνον που τις ακούει. Στον πρώτο χρόνο της θητείας του, ο Τραμπ είχε διατάξει στρατιωτικές επιχειρήσεις στο έδαφος επτά ξένων χωρών, πριν έρθει η ώρα για το προχθεσινό χτύπημα στο Ιράν. Και μπορεί να έχει καταργήσει τα κηρύγματα εκδημοκρατισμού προς τις μοναρχίες του Κόλπου και τους δικτάτορες του κόσμου, είχε όμως πολλές φορές διακηρύξει ότι θα ήθελε να δει μια «αλλαγή καθεστώτος» στην Ευρώπη. Να τη δει να περνά από τον φιλελεύθερο ευρωπαϊσμό της σ’ ένα μοντέλο εθνικιστικών ημι-δημοκρατιών, α λα ουγγρικά.
Η επίθεση στο Ιράν, το περασμένο Σάββατο, ήταν η οριστική και πανηγυρική διάψευση αυτής της προεκλογικής υπόσχεσης. Αυτό που ξεκίνησε έχει πολλές πιθανότητες να εξελιχθεί σε έναν ακόμη «forever war», μια πολεμική εμπλοκή αβέβαιης διάρκειας και ακόμη πιο αβέβαιης έκβασης. Και ως κινούσα φιλοδοξία εξαγγέλθηκε η επιδίωξη, ακριβώς, μιας ακόμη αλλαγής καθεστώτος, μιας ακόμη επιχείρησης «nation building».
Το χτύπημα το ίδιο, στην πρώτη φάση του, επιβεβαίωσε ότι οι δυνατότητες αποτροπής και άμυνας του Ιράν, που είχαν ήδη αποδειχθεί περιορισμένες κατά τους βομβαρδισμούς του περασμένου Ιουνίου, είναι τώρα ακόμη πιο περιορισμένες – αν και όχι εκμηδενισμένες. Ο θάνατος του επί 37 χρόνια «υπέρτατου ηγέτη» ήταν το πρώτο, δραματικό αποτέλεσμα της επίθεσης. Αλλά το ισλαμικό καθεστώς του Ιράν είναι ένα δομημένο σύστημα – απεχθές αλλά συμπαγές. Δεν είναι μια συγκεντρωτική, μονοπρόσωπη δικτατορία. Ο αποκεφαλισμός στην κορυφή του καθεστώτος δεν έκανε ευκρινέστερη ή ευκολότερη την επόμενη ημέρα. Και, βραχυπρόθεσμα τουλάχιστον, ούτε ο κόσμος έγινε ασφαλέστερος.
Η «ομίχλη του πολέμου» σκεπάζει προς το παρόν τα πάντα. Η εξέλιξη των ίδιων των στρατιωτικών επιχειρήσεων παραμένει αβέβαιη, ακριβώς επειδή αγνοούμε τη στρατηγική επιδίωξη που η επίθεση υπηρετούσε – αν υποθέσουμε ότι υπήρχε μια τέτοια σαφής επιδίωξη. Θα συνεχιστούν μέχρι να αρχίσει, κάποτε, η εξέγερση την οποία κήρυξε ο αμερικανός πρόεδρος από το Μαρ-α-Λάγκο; Θα συνεχιστούν μέχρι να κρίνει ο ίδιος ώριμες τις συνθήκες για μια επανάληψη των διαπραγματεύσεων με κάποια άλλη εκδοχή του ιρανικού καθεστώτος; Αδηλο.
Ακόμη περισσότερο άδηλο μοιάζει το μέλλον του ίδιου του Ιράν. Θα προκύψει ένα ακόμη πιο σκληρό, στρατοκρατικό καθεστώς; Θα ξεκινήσει μια εσωτερική μάχη διαδοχής στη σκιά μιας παρατεταμένης επιχείρησης αεροπορικών βομβαρδισμών; Θα δούμε μια γρήγορη κατάρρευση του καθεστώτος και μια μετάβαση σε ένα νέο, γύρω από κάποιον συνασπισμό αντιπολίτευσης; Ενα άρθρο στο περιοδικό «Foreign Affairs» θύμιζε πρόσφατα ότι η ιστορία διδάσκει ταπεινότητα στις προβλέψεις. Τον Δεκέμβριο του 1978, έναν μήνα πριν από τη φυγή του σάχη και δύο μήνες πριν από την επιστροφή του Χομεϊνί, ένας κορυφαίος αμερικανός ειδικός προέβλεπε, στο ίδιο περιοδικό, ότι η πιο πιθανή εναλλακτική στο καθεστώς του σάχη, που κλονιζόταν, ήταν ένα «αριστερό κίνημα προοδευτικών μεσαίων αξιωματικών του στρατού» με δεύτερη εναλλακτική μια δεξιά χούντα. Σε κάθε περίπτωση, υποστήριζε, ο ιρανικός κλήρος αποκλείεται να έχει άμεση εμπλοκή στη δομή της διακυβέρνησης. Οι σημερινές αναλύσεις για το μέλλον του Ιράν δεν μοιάζουν περισσότερο διορατικές από εκείνη.
Το βέβαιο είναι πως, όπως κι αν εξελιχθούν τα πράγματα στο πεδίο, η επίθεση που αποφάσισε ο πρόεδρος Τραμπ με μοναδικό εταίρο τον πρωθυπουργό του Ισραήλ Νετανιάχου, χωρίς κανενός από τους συμμάχους της Αμερικής, που την είχαν ακολουθήσει στις προηγούμενές της περιπέτειες στην περιοχή, τη συμμετοχή ή την ενημέρωση καν, επιβεβαιώνει πως ζούμε ένα τέλος εποχής.
Αυτό που τελειώνει είναι η μεταπολεμική ισορροπία ενός κόσμου που, με ανοιχτές τις πληγές δύο παγκοσμίων πολέμων, προσπάθησε να οικοδομήσει ένα σύστημα διεθνών κανόνων, θεσμών και ισορροπιών, που ακόμη κι αν δεν δέσμευαν τους ισχυρούς στην άσκηση της ισχύος τους, τους υποχρέωναν πάντως στην τήρηση των προσχημάτων. Και αυτό δεν ήταν, όπως τώρα καλύτερα καταλαβαίνουμε, εντελώς δίχως σημασία. Αυτό που τελειώνει είναι, επίσης, η εσωτερική συνοχή του συστήματος που ονομάζαμε «Δύση» και που με ετεροβαρή πάντα εσωτερική ισορροπία όριζε την τάξη του κόσμου με κέντρο τον «παλιό» ωκεανό, τον Ατλαντικό. Η έμπρακτη περιφρόνηση των συμφερόντων της ευρωπαϊκής όχθης της Δύσης στην Ουκρανία και τώρα η πλήρης αγνόησή της στο Ιράν, δεν αφήνει χώρο για αυταπάτες.
Η επιχείρηση επιβεβαιώνει την ανάγκη μιας νέας ευρωπαϊκής στρατηγικής. Και όπως είπε ένας Καναδός, που μοιάζει κάπως με Ευρωπαίο, «η νοσταλγία δεν είναι στρατηγική».