Ελευθερία της συνείδησης και ηθική

Ο ευρωβουλευτής του ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ Κώστας Αρβανίτης χαρακτήρισε τις εκλογές του 2023 «πειραγμένες». Από τα συμφραζόμενα συμπεραίνω πως δεν εννοούσε κάποια «βία και νοθεία». Αλλά δεν είμαι και σίγουρος.

Αν πάντως αυτό διαβαστεί στην κυριολεξία του, καθηλώνει την αντιπολίτευση σ’ έναν παρωχημένο αντιμητσοτακισμό και δεν της επιτρέπει να εστιάσει σε μια νέα πειστική εναλλακτική πρόταση που θα αφορά τη σύγκλισή της σε κάτι διαφορετικό απ’ αυτό που ήταν έως σήμερα. Ο ευρωβουλευτής όμως θα είχε δίκιο, αν εννοούσε πως τα τελευταία χρόνια η σύγκλιση των πολιτικών και ιδεολογικών διαφορών μεταξύ των δύο πολιτικών πόλων έχει ανοίξει τον δρόμο για την επικράτηση της νεοφιλελεύθερης αντίληψης για την πολιτική.

Εννοώ πως πλέον ευρύτερα κοινωνικά στρώματα αντιμετωπίζουν την πολιτική ως το θέατρο στο οποίο κόβεις ατομικό εισιτήριο. Πλέον η πολιτική δεν είναι η αρένα που τέμνονται οι κατά Παρέτο «συλλογικές βουλήσεις», αλλά ο χώρος που ο καθένας προσχωρεί ατομικά και διεκδικεί κάτι για τον εαυτό του και την οικογένειά του και μόνο. Πάντα υπήρχε το ρουσφέτι. Μαζί με αυτό όμως υπήρχαν και άλλα πράγματα, που έκαναν τη συζήτηση για την πολιτική πιο ελκυστική.

Υπήρχαν και πραγματικά εναλλακτικές ιδεολογικές αφηγήσεις και οράματα. Σήμερα, ιδίως μετά τα επτά χρόνια διακυβέρνησης του Κυριάκου Μητσοτάκη, αλλά και μιας ρηχής και στείρας σε ιδέες αντιπολίτευσης, έχει μείνει μόνο το ρουσφέτι. Ενα σύστημα μικρών και μεγαλύτερων διευκολύνσεων δεσμεύει τις συνειδήσεις των πολιτών να ψηφίζουν το κόμμα που τους διευκολύνει την καθημερινότητα. Εχουμε να κάνουμε με ένα σύστημα που επί της ουσίας εξαγοράζει συνειδήσεις.

Ενα σύστημα που μετατρέπει τους πολίτες σε ανίσχυρα υποχείρια των εκάστοτε εξουσιών και που με αυτές τις μικροπαραχωρήσεις δεσμεύει συνειδήσεις. Οταν όμως δεν έχεις το δικαίωμα της επιλογής αυτού που θα ψηφίσεις, τότε για ποια αντιπροσωπευτική δημοκρατία μιλάμε; Γιατί ποια μεγαλύτερη ελευθερία υπάρχει από την ελευθερία της συνείδησης; Οταν καταργείται η ελευθερία της συνείδησης, καταργούνται όλες οι ελευθερίες. Οταν εκχωρείς αυτή σου την ελευθερία, τότε είναι σαν απαρνείσαι την ίδια τη δημοκρατία. Το πρόβλημα είναι πολύ πιο σοβαρό από ακόμα και οποιαδήποτε «βία και νοθεία».

Το θέμα αγγίζει τα ηθικά θεμέλια της δημοκρατίας. Δεν είναι τυχαίο που η ΝΔ δεν εφθάρη τόσο πολύ από τις υποκλοπές, από την ακρίβεια, ούτε και από τα Τέμπη, θα έλεγα, αλλά φαίνεται να απειλείται σοβαρά από τη δυσωδία που βγάζουν οι «διευθετήσεις» για τους ψηφοφόρους της. Είμαστε σ’ ένα κρίσιμο σημείο που η επικράτηση των ατομικιστικών τάσεων αναδεικνύει ως μείζον ζήτημα της πολιτικής επιλογής τα ηθικά θέματα. Δεν είναι εξ ανάγκης κακό κάτι τέτοιο, αλλά από την άλλη ουσιαστικά έτσι επικρατεί η εξατομικευμένη ηθικολογική προσέγγιση του πολιτικού.

Ενα πολιτικό που δεν αποτελεί σημείο συνάντησης και σύγκρουσης διαφορετικών ιδεών, αξιών και δημόσιων επιλογών, αλλά ένα πολιτικό «επί του προσωπικού». Και όπου το πολιτικό γίνεται προσωπικό, εκεί ενισχύονται οι συντηρητικές και οι αντιπολιτικές δυνάμεις. Αυτό ίσως ήταν «το πειραγμένο» στις εκλογές του 2023 και των μελλοντικών, αν δεν ξαναμιλήσει η πολιτική των αξιών και όχι των «άξιων».

Ο Γιώργος Σιακαντάρης είναι κοινωνιολόγος