Πολιτική, η σκισμένη εκδοχή της Ιστορίας

«Θα το έκανε αυτό ένας Καραμανλής, ένας Παπανδρέου, ένας Φλωράκης, ένας Κύρκος;». Υπάρχουν και ενδιάμεσοι εξιδανικευμένοι: «Σημίτης». Η στροφή σε παρελθούσες πολιτικές προσωπικότητες είναι και νοσταλγία και ιδιοτέλεια. Αναδεικνύοντας μια, ανενεργό πλέον, προσωπικότητα ενός χώρου, ακυρώνεις εύκολα το παρόν ηγετικό πρόσωπο αυτού του χώρου. Ετσι, ο Καραμανλής γίνεται ο ενταφιαστής του νυν Πρωθυπουργού, ο Παπανδρέου του Ανδρουλάκη, ο Κύρκος (ή ο Παπαγιαννάκης) του Τσίπρα, ο Φλωράκης του Κουτσούμπα κ.λπ. Δεν πρόκειται για τις ενδιάθετες πολιτικές αρετές αυτών που απήλθαν, αλλά για τη συναισθηματικά αποτελεσματική αποκάλυψη ελαττωμάτων των παρόντων. Γενικά η στροφή ή αναγωγή στο παρελθόν γίνεται μία από τις πιο έντονες ενεστωτικές, παροντικές επιχειρήσεις πολιτικής αντιπαράθεσης. Η αναξιότητα να φέρει μια – υποτίθεται – υψηλή παράδοση ο παρών, ο τρέχων ηγέτης είναι δραστικότατη πολιτική μέθοδος. Η Ιστορία εναντίον της πραγματικότητας.

Ούτως ή άλλως, η Ιστορία γίνεται το ανακουφιστικό καταφύγιο απέναντι στα βάσανα. Ανεβάζουν σχολικές φωτογραφίες της εποχής τους, γράφουν από κάτω (όσοι ακόμα ζουν) διάφορα σχόλια αναπόλησης και γλιτώνουν κάτι από την τωρινή αγωνία. Το ενδιαφέρον είναι ότι η Ιστορία διεγείρει ακόμα θυμό. Πολλοί οργίζονται με ιστορικά best sellers (π.χ. «Δωσίλογοι» του Χαραλαμπίδη), θέλουν τη δική τους «απάντηση» (π.χ. «Η άνθηση του πολιτισμού στα χρόνια της χούντας» των Καλύβα – Τριανταφύλλη), μετέχουν σε μια ενεργό πολιτική σύγκρουση που εντάσσει την Ιστορία στα οπλοστάσια.

Η Ιστορία αποκτά μια πλαστικότητα τηλεοπτικού πάνελ. Μπορείς να απομονώσεις μικρά περιφερειακά γεγονότα και να ανακατασκευάσεις το μεγάλο αφήγημα. Οπως και μπορείς να μοντάρεις, να εξαφανίσεις περιστατικά και να ανακατευθύνεις τις ερμηνείες. Αλλά το ζήτημα δεν είναι η ιστορική ευπλαστότητα (που με επιστημονικούς όρους έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον), αλλά η πολιτική αποτελεσματικότητά της – πώς χτυπάς τον τωρινό εχθρό. Η αφαίρεση, η εξιδανίκευση, η συγχώρεση, η μακροθυμία που μεταβάλλει το παρελθόν πολιτικό πρόσωπο σε ανέπαφο είδωλο συμμαχεί με κάτι πολύ δικό σου, και πάντως δραστικότερο του πολιτικού πάθους· τον χρόνο, το γήρας, τον φόβο, στον σκοτεινό συνδυασμό με την πολιτική απογοήτευση και τον πεσιμισμό. Οσο περισσότερο θυμάσαι, τόσο περισσότερο απομακρύνεσαι από αυτό που σε περιμένει. Τόσο περισσότερο βαπτίζεσαι σε μια φαντασιακή νεότητα, όπου ο Καραμανλής, ο Ανδρέας, ο Χαρίλαος σε ξανακάνουν φοιτητή, σε αναβαπτίζουν σε κάτι που άδικα παρήλθε.

Αν όμως η Ιστορία είναι και πολιτική ιδιοτέλεια, ποιο είναι το μέτρο κρίσης; Η επιστημονική και όχι συμπιληματική σύνθεσή της· μελέτες με διασταύρωση πηγών, με ανακάλυψη αρχείων, με ψύχραιμο αναθεωρητικό μάτι (και η επικύρωση μιας ιστορικής άποψης, μορφή αναθεωρητικού διαβήματος είναι) σε αντιδιαστολή με εκλεκτικιστικά ή αθροιστικά γονατογραφήματα. Αυτό είναι το μέτρο. Και όχι το κίνητρο του συγγραφέα και του αναγνώστη.

Αλλά το ελάττωμα είναι κάτι στο εσωτερικό του ιστορικού έργου ή κάτι έξω από το έργο (στην πολιτική τύρβη π.χ.) που το εντάσσει στην πολιτική επικαιρότητα; Δεν ξέρω, ούτε με ενδιαφέρει. Να καταλήξω στη βιβλιογραφία; Να προτείνω συνθέσεις που έχουν υψηλή ερευνητική αρχιτεκτονική; Σε άλλο κείμενο εκτενέστερα. Καλύτερα να προσαρμοστώ. Η Ιστορία είναι ένα ακαταμάχητο σύγχρονο πολιτικό εργαλείο. Εξάλλου, η δρώσα πολιτική έχει ως ατράνταχτο σύμμαχο την αγωνία.

Ο Δημήτρης Σεβαστάκης είναι ζωγράφος και καθηγητής στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ