Γεννιέται το «ισλαμικό ΝΑΤΟ»; Τι συμβαίνει με τη συμφωνία που υπέγραψαν Τουρκία, Πακιστάν και Σαουδική Αραβία;

Η λεγόμενη «Συμφωνία Κοινής Άμυνας της Μέκκας» (Mecca Joint Defence Agreement) υπογράφηκε την Παρασκευή στη Μέκκα από τον διάδοχο του σαουδαραβικού θρόνου Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν, τον πρόεδρο της Τουρκίας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και τον πρωθυπουργό του Πακιστάν Σεχμπάζ Σαρίφ, έπειτα από σχεδόν έναν χρόνο διαπραγματεύσεων.

Σύμφωνα με το κοινό ανακοινωθέν, οποιαδήποτε ένοπλη επίθεση εναντίον ενός από τα τρία κράτη θα θεωρείται επίθεση εναντίον όλων. Ωστόσο, το κείμενο δεν διευκρινίζει ποιες στρατιωτικές δεσμεύσεις αναλαμβάνει κάθε πλευρά ούτε αν προβλέπεται αυτόματη στρατιωτική επέμβαση σε περίπτωση επίθεσης.

Η συμφωνία έρχεται σε μια ιδιαίτερα κρίσιμη συγκυρία.

Μετά την κλιμάκωση της σύγκρουσης ανάμεσα στο Ισραήλ και το Ιράν, η Τεχεράνη και οι σύμμαχοί της έχουν εξαπολύσει επιθέσεις εναντίον της Σαουδικής Αραβίας και άλλων χωρών του Κόλπου, ενώ έχουν στοχοποιήσει ενεργειακές υποδομές και θαλάσσιες οδούς, προκαλώντας σοβαρούς κραδασμούς στις διεθνείς αγορές ενέργειας.

Οι τρεις χώρες εμφανίζονται να συμμερίζονται την ανησυχία τους τόσο για την αυξανόμενη επιρροή του Ιράν όσο και για την ολοένα πιο επιθετική στρατιωτική δραστηριότητα του Ισραήλ. Την ίδια στιγμή, στο Ριάντ ενισχύεται η αίσθηση ότι η παραδοσιακή αμερικανική «ομπρέλα ασφαλείας» δεν προσφέρει πλέον τις ίδιες εγγυήσεις που παρείχε στο παρελθόν.

Είναι τελικά ένα «ισλαμικό ΝΑΤΟ»;

Η πρώτη εντύπωση που δημιουργεί η συμφωνία είναι ότι πρόκειται για τη γέννηση ενός νέου στρατιωτικού συνασπισμού των μεγάλων σουνιτικών δυνάμεων.

Δεν είναι τυχαίο ότι σε αρκετές διεθνείς αναλύσεις επανήλθε ο όρος «ισλαμικό ΝΑΤΟ», μια ιδέα που είχε συζητηθεί και στο παρελθόν χωρίς ποτέ να υλοποιηθεί.

Ωστόσο, οι περισσότερες αναλύσεις συγκλίνουν στο ότι η νέα συμφωνία απέχει ακόμη από μια συμμαχία αντίστοιχη του ΝΑΤΟ. Δεν προβλέπει κοινή στρατιωτική διοίκηση, μόνιμες κοινές δυνάμεις ή αυτόματο μηχανισμό στρατιωτικής επέμβασης.

Αντίθετα, φαίνεται να δημιουργεί ένα θεσμικό πλαίσιο στενότερης συνεργασίας σε θέματα άμυνας, ανταλλαγής πληροφοριών, κοινών ασκήσεων, προστασίας των θαλάσσιων ενεργειακών οδών και ανάπτυξης της αμυντικής βιομηχανίας.

Άλλωστε, τόσο η Άγκυρα όσο και το Ριάντ έσπευσαν να χαμηλώσουν τους τόνους.

Ο αντιπρόεδρος της Τουρκίας Τζεβντέτ Γιλμάζ δήλωσε ότι η συμφωνία δεν στρέφεται εναντίον κάποιας συγκεκριμένης χώρας, ενώ Σαουδάραβες αξιωματούχοι υπογράμμισαν ότι δεν αποτελεί ούτε στρατιωτικό άξονα ούτε θρησκευτικό συνασπισμό.

Το παρασκήνιο

Πίσω από τη συμφωνία βρίσκεται μια στρατηγική που είχε αρχίσει να διαμορφώνεται πολλούς μήνες πριν. Σύμφωνα με το Reuters, οι διαπραγματεύσεις βρίσκονταν σε εξέλιξη σχεδόν έναν χρόνο και στόχος ήταν να θεσμοθετηθεί μια συνεργασία που ήδη υπήρχε σε μεγάλο βαθμό.

Η Σαουδική Αραβία επιδιώκει να δημιουργήσει ένα ισχυρότερο περιφερειακό δίκτυο ασφαλείας, μειώνοντας σταδιακά την αποκλειστική εξάρτησή της από τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Η εμπειρία των τελευταίων ετών, με τις επιθέσεις που έχει δεχθεί από το Ιράν και τους συμμάχους του, οδήγησε το Ριάντ στο συμπέρασμα ότι χρειάζεται περισσότερες περιφερειακές συνεργασίες.

Για την Τουρκία, η συμφωνία ενισχύει τον ρόλο της ως ανερχόμενης στρατιωτικής δύναμης στην ευρύτερη περιοχή. Η Άγκυρα διαθέτει τη δεύτερη μεγαλύτερη στρατιωτική δύναμη του ΝΑΤΟ, ενώ τα τελευταία χρόνια η αμυντική της βιομηχανία –ιδίως στον τομέα των drones– γνωρίζει σημαντική ανάπτυξη.

Η Σαουδική Αραβία αποτελεί ήδη έναν από τους μεγαλύτερους αγοραστές τουρκικών αμυντικών συστημάτων.

Το Πακιστάν, από την πλευρά του, διατηρεί επί δεκαετίες στενή στρατιωτική συνεργασία με το Ριάντ. Πακιστανοί αξιωματικοί εκπαιδεύουν σαουδαραβικές δυνάμεις, ενώ το Ισλαμαμπάντ έχει αναπτύξει περίπου 8.000 στρατιώτες, μαχητικά αεροσκάφη, drones και συστήματα αεράμυνας στη Σαουδική Αραβία.

Ο πυρηνικός παράγοντας

Η συμμετοχή του Πακιστάν στη συμφωνία αναζωπύρωσε και τις συζητήσεις γύρω από το πυρηνικό του οπλοστάσιο, καθώς πρόκειται για τη μοναδική μουσουλμανική χώρα που διαθέτει πυρηνικά όπλα.

Ωστόσο, τόσο η κυβέρνηση του Πακιστάν όσο και η Σαουδική Αραβία έχουν απορρίψει κατηγορηματικά τα σενάρια περί επέκτασης της πακιστανικής πυρηνικής αποτροπής προς το Ριάντ, επιμένοντας ότι η συνεργασία αφορά αποκλειστικά συμβατικές στρατιωτικές δυνατότητες.