Η αθόρυβη μεταμόρφωση της ΕΕ
Σε μια περίοδο 16 ετών, οι Συνθήκες του Μάαστριχτ, του Αμστερνταμ, της Νίκαιας και της Λισαβόνας αποτύπωσαν διαδοχικά στάδια μιας Ευρωπαϊκής Ενωσης (ΕΕ) που αποκτούσε διευρυμένες αρμοδιότητες, περισσότερα κράτη-μέλη και αναμορφωμένη θεσμική αρχιτεκτονική. Μετά την αποτυχημένη απόπειρα θέσπισης «Συνταγματικής Συνθήκης» στο λυκαυγές του 21ου αιώνα, ο μετέπειτα συμβιβασμός της Λισαβόνας σηματοδότησε, τουλάχιστον μέχρι σήμερα, το τέλος της περιόδου των μεγάλων ενωσιακών «συνταγματικών» στιγμών.
Από το 2009 δεν έχει μεσολαβήσει άλλη ευρεία αναθεώρηση των Συνθηκών. Στο ίδιο διάστημα η ΕΕ έπρεπε να αντιμετωπίσει την κρίση της ευρωζώνης, την πανδημία, το μεταναστευτικό, την ενεργειακή αναταραχή, τον πόλεμο στην Ουκρανία, την όξυνση του γεωοικονομικού ανταγωνισμού. Ενδεικτικά, υιοθέτησε το νέο σύμφωνο για τη μετανάστευση και το άσυλο, ανέπτυξε μηχανισμούς οικονομικής διακυβέρνησης, προχώρησε σε μεγάλης κλίμακας ευρωπαϊκό δανεισμό, επέβαλε εκτεταμένες κυρώσεις και ενίσχυσε εν γένει την κοινή δράση σε πεδία που έως πρόσφατα παρέμεναν κυρίως εθνική υπόθεση.
Οι Συνθήκες χαράσσουν το κύριο θεσμικό πλαίσιο της ΕΕ, αφήνοντας περιθώριο προσαρμογής στις μεταβαλλόμενες ανάγκες. Οι κρίσεις εκθέτουν την ευθραυστότητα του ευρωπαϊκού οικοδομήματος, συχνά όμως επιταχύνουν την αναζήτηση κοινών λύσεων. Η Ενωση συνεχίζει να προχωρά μέσα από συγκεκριμένα επιτεύγματα, τα οποία σταδιακά μεταβάλλουν τον τρόπο άσκησης της ευρωπαϊκής εξουσίας.
Η ΕΕ έχει περάσει από την εποχή των μεγάλων συνταγματικών αναθεωρήσεων στην εποχή της διαρκούς θεσμικής προσαρμογής. Οι αλλαγές συνήθως προκύπτουν μέσα από κανονισμούς και οδηγίες, την ενωσιακή νομολογία, την πρακτική των ενωσιακών οργάνων και τους πολιτικούς συμβιβασμούς που επέβαλαν οι διαδοχικές κρίσεις. Η ευρύτερη αναθεώρηση των Συνθηκών παραμένει πολιτικά δύσκολη, ενώ οι σημερινές προκλήσεις απαιτούν ταχύτερες μορφές ευρωπαϊκής δράσης.
Η θεσμική προσαρμογή απέτρεψε την ακινησία σε κρίσιμες περιστάσεις. Η συσσώρευση έκτακτων μηχανισμών και σύνθετων διευθετήσεων έχει, ωστόσο, μειονεκτήματα. Η κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ κρατών-μελών και ΕΕ γίνεται λιγότερο ευδιάκριτη, ενώ η σχέση ανάμεσα στην αποτελεσματικότητα και τη δημοκρατική λογοδοσία δοκιμάζεται. Ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες ενίοτε προηγούνται της ευρύτερης πολιτικής και κοινωνικής συναίνεσης που απαιτεί η μακροπρόθεσμη εφαρμογή τους.
Η προοπτική περαιτέρω διεύρυνσης της ΕΕ, η κοινή ευρωπαϊκή άμυνα, η αντιμετώπιση νέων κρίσεων και η ενίσχυση του κράτους δικαίου επαναφέρουν τη συζήτηση για φιλόδοξες μεταρρυθμίσεις. Μέχρι να διαμορφωθεί η αναγκαία πολιτική συναίνεση, η ευρωπαϊκή ενοποίηση θα συνεχίσει να προχωρά μέσα από βαθμιαίες προσαρμογές. Η διαφοροποιημένη ολοκλήρωση και οι ευέλικτες μορφές συνεργασίας μπορούν να επιταχύνουν την ευρωπαϊκή δράση, ενέχουν όμως τον κίνδυνο παγίωσης μιας λογικής «Ευρώπης à la carte».
Μια αθόρυβη μεταμόρφωση έχει αλλάξει την ΕΕ περισσότερο απ’ όσο υποδηλώνει το ισχύον κείμενο των Συνθηκών της. Η μεταμόρφωση αυτή θα πρέπει, εν ευθέτω χρόνω, να αποτυπωθεί και στο πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο, ώστε οι νέες μορφές κοινής δράσης να στηρίζονται σε σαφέστερη κατανομή αρμοδιοτήτων, ισχυρότερη λογοδοσία και ανανεωμένη δημοκρατική νομιμοποίηση. Η Ενωση οφείλει πλέον να μετατρέψει την εξέλιξή της σε συνειδητή συνταγματική επιλογή.