Αιγαίο και αυτοεκπληρούμενη προφητεία

Τις τελευταίες μέρες έχει γίνει μεγάλος ντόρος με τη σχεδιαζόμενη από την Τουρκία δημιουργία θαλάσσιων πάρκων, που σε αντίθεση με τα σχεδιαζόμενα ελληνικά θαλάσσια πάρκα, βρίσκονται πέραν των τουρκικών χωρικών υδάτων. Το ζήτημα είναι λίγο πιο περίπλοκο, ενώ η ελληνική πλευρά δεν είναι και τόσο αθώα. Συγκεκριμένα, στα ελληνικά πάρκα συμπεριλήφθηκαν και βραχονησίδες που η Τουρκία θεωρεί αμφισβητούμενης κυριαρχίας. Επίσης ο θαλάσσιος χωροταξικός σχεδιασμός που υποβλήθηκε στην ΕΕ συμπεριέλαβε και την κατά την Ελλάδα επιθυμητή υφαλοκρηπίδα (σχεδόν όλο το Αιγαίο!) ενώ η υφαλοκρηπίδα δεν έχει οριοθετηθεί.

Η εξωτερική πολιτική των κρατών δεν καθορίζεται τόσο από την αντικειμενική εξωτερική πραγματικότητα, αλλά από το τι νομίζουμε ότι είναι η πραγματικότητα, από το νόημα που προσδίδουμε σ’ αυτήν. Ετσι τα κράτη, με την εκάστοτε στάση τους, είναι και δημιουργοί της διεθνούς πραγματικότητας. Δηλαδή ένα κράτος μπορεί να διαμορφώσει μια πιο συμφέρουσα πραγματικότητα ή να κάνει το αντίθετο, να επιφέρει μία δυσμενή αυτοεκπληρούμενη προφητεία.

Κατά τον Robert Merton «αυτοεκπληρούμενη προφητεία είναι ένας στην αρχή, εσφαλμένος ορισμός μιας κατάστασης ο οποίος προκαλεί από την άλλη πλευρά μία νέα συμπεριφορά που καθιστά την αρχικά εσφαλμένη σύλληψη αληθινή. Η αληθοφανής εγκυρότητα της αυτοεκπληρούμενης προφητείας διαιωνίζει ένα βασίλειο του λάθους. Ομως ο προφήτης θα παραθέσει την πορεία των γεγονότων ως απόδειξη ότι είχε δίκαιο από την αρχή».

Ας δούμε τη λειτουργία τη αυτοεκπληρούμενης προφητείας στη διένεξη του Αιγαίου.

Σε σχέση με το Αιγαίο, η εσφαλμένη ελληνική τοποθέτηση συνίσταται στη θέση à la carte: (α) ότι στο Αιγαίο υφίσταται μόνο μία διαφορά προς επίλυση, η υφαλοκρηπίδα, και (β) ότι ο μόνος τρόπος επίλυσης στο μοναδικό αυτό θέμα είναι το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης. Η θέση αυτή βασίζεται στο οιονεί αξίωμα ότι όλες οι άλλες «διαφορές στο Αιγαίο» δεν υφίστανται, είναι απαράδεκτες τουρκικές «διεκδικήσεις» με στόχο την αλλαγή του καθεστώτος του Αιγαίου σε βάρος της Ελλάδας.

Η ατυχής αυτή ελληνική τοποθέτηση αδυνατεί να αντιληφθεί τρία βασικά πράγματα τα οποία είναι ολοφάνερα:

(1) Στο Αιγαίο διεκδικητική φαίνεται διεθνώς όχι μόνο η Τουρκία αλλά και η Ελλάδα με τη συνεχή απειλή της, από το 1981 περί επέκτασης των χωρικών της υδάτων στα 12 ν. μίλια (όχι όμως επί κυβερνήσεων Κωνσταντίνου Καραμανλή, Κωνσταντίνου Μητσοτάκη και Κώστα Σημίτη).

(2) Η Ελλάδα δίνει την εντύπωση του διεκδικητικού με το να επιμένει να διατηρεί τον εθνικό της εναέριο χώρο στα 10 ν. μίλια αντί στα 6 ν. μίλια, κάτι που είναι κατάφωρα αντίθετο προς τους κανόνες του διεθνούς δικαίου.

(3) Το Αιγαίο δεν είναι – και δεν μπορεί ποτέ να γίνει – «ελληνική λίμνη», σαν η Ελλάδα να κατείχε τα παράλια της Μικράς Ασίας. Ελληνική λίμνη θα γίνει με την επέκταση στα 12 μίλια, κάτι που δεν θα αποδεχθεί όχι μόνο η Τουρκία αλλά και κανένα κράτος που πλοία του διέρχονται από το Αιγαίο και σίγουρα όχι η Ρωσία.

Η à la carte θέση κάνει έξαλλους τους Τούρκους, με αποτέλεσμα τελικά να γίνονται πιο προκλητικοί και διεκδικητικοί στο Αιγαίο, όπως φάνηκε με το μνημόνιο με τη Λιβύη και πρόσφατα με τα θαλάσσια πάρκα. Και έτσι οι έλληνες εθνικιστές (οι γνωστοί spoilers) που έχουν επενδύσει τα μέγιστα στη συνέχιση της ελληνοτουρκικής διένεξης αισθάνονται δικαιωμένοι, ενώ τα πράγματα τέθηκαν σε αυτή την τροχιά επειδή η Αθήνα σέρνει συνεχώς τα πόδια της σε σχέση με τη επίλυση της διένεξης του Αιγαίου από το 2004 μέχρι σήμερα, τοποθετεί την επίλυση ad calendas Graecas (η γνωστή αδιέξοδη σχολή του Πέτρου Μολυβιάτη), με εξαίρεση την αρχική στάση της κυβέρνησης του Γιώργου Παπανδρέου (το 2009) και του Κυριάκου Μητσοτάκη κατά την πρώτη, πολλά υποσχόμενη περίοδο για την επίλυση των ελληνοτουρκικών διαφορών μετά τη Διακήρυξη των Αθηνών.

Ο Αλέξης Ηρακλείδης είναι ομότιμος καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και συγγραφέας τεσσάρων βιβλίων στα ελληνικά και στα αγγλικά για τη διένεξη του Αιγαίου και την επίλυσή της