Δοξολογία μιας ήττας
Τέτοιες ώρες πριν από 77 χρόνια έπαιρνε τέλος ο ελληνικός Εμφύλιος. Τα τελευταία υπολείμματα του λεγόμενου «Δημοκρατικού Στρατού» περνούσαν τα σύνορα και μας κουνούσαν μαντίλι για τη μαγευτική Τασκένδη και την υπερορία.
Ετσι τελείωσε μια σύγκρουση σε πολλές φάσεις και με πολλούς νεκρούς που κράτησε έξι χρόνια (1943-1949).
Το έπαθλο ήταν αυτονόητο. Η εξουσία.
Από τη μια πλευρά, μια μερίδα του ελληνικού λαού που επιδίωξε με κάθε τρόπο και κάθε μέθοδο υπό την καθοδήγηση του ΚΚΕ να επιβάλει ένα καθεστώς σοβιετικού τύπου.
Από την άλλη, όσοι υπεραμύνθηκαν του αστικού κοινωνικού συστήματος.
Δεν είναι τυχαίο πως στο στρατόπεδο των νικητών μετείχαν όλες οι δυνάμεις του τότε Κοινοβουλίου. Λαϊκοί και Φιλελεύθεροι. Βασιλικοί και Βενιζελικοί. Και Παπάγος και Πλαστήρας.
Οι νεότεροι δικαιούνται να βάλουν τα γέλια. Στις μέρες μας οι κομμουνιστές είναι ένα είδος προς εξαφάνιση και για τα μπάζα. Τότε όμως ήταν μόδα.
Ηλεγχαν σχεδόν τη μισή Ευρώπη και ορέγονταν την άλλη μισή.
Ευτυχώς στην Ελλάδα ηττήθηκαν. Είμαστε έτσι η μοναδική χώρα η οποία μέσα σε μια δεκαετία αντιμετώπισε με τα όπλα και τις τρεις εκδοχές του ολοκληρωτισμού.
Τον ιταλικό φασισμό, τον γερμανικό ναζισμό και τον σοβιετικό κομμουνισμό.
Οτι οι πατεράδες μας κατάφεραν να βγουν ζωντανοί και νικητές από μια τέτοια αναμέτρηση θα πρέπει να το οφείλουμε στην αυταπάρνηση και τον ηρωισμό τους, τη θυσία πολλών και τον θεό της Ελλάδας – αν υπάρχει τέτοιος θεός…
Αφησε πίσω του πληγές ο Εμφύλιος; Δυστυχώς, πολλές.
Αφησε ένα μετεμφυλιακό κράτος που δεν ήταν και η επιτομή της δημοκρατικής πολιτείας. Μπορούσε να γίνει διαφορετικά έπειτα από έξι χρόνια πολέμου; Δεν ξέρω, αλλά σίγουρα δεν έγινε.
Πάντως, από όλα τα μετεμφυλιακά καθεστώτα του 20ού αιώνα (Ρωσία, Φινλανδία, Ισπανία κ.ά.), το ελληνικό δεν ήταν το πιο βάναυσο. Αν μπορούν να υπάρξουν τέτοιες μετρήσεις.
Κυρίως, όμως, ο Εμφύλιος άφησε πλούσια αποθέματα μνησικακίας, μεμψιμοιρίας, υστέρησης και πικρίας στους ηττημένους. Μια κουλτούρα αδικημένων, παραγκωνισμένων και καταφρονημένων.
Μπορούσε το πράγμα να εξελιχθεί διαφορετικά; Δεν το ξέρω αλλά ούτε αυτό συνέβη.
Βεβαίως, σιγά-σιγά και κυρίως μετά το 1974, οι ηττημένοι και οι επίγονοί τους ενσωματώθηκαν ισότιμα στην ελληνική κοινωνία. Ακόμη κι οι πρόσφυγες επέστρεψαν.
Γενικά, θα μπορούσε κανείς να πει πως αν υπήρξαν πληγές του Εμφυλίου επουλώθηκαν από τη δημοκρατία. Ο Μάρκος Βαφειάδης, ο Χαρίλαος Φλωράκης, ο Μανόλης Γλέζος έγιναν βουλευτές.
Ο Εμφύλιος άφησε πίσω του τελικά μια ακατάσχετη βιβλιογραφία αναμνήσεων και μαρτυριών. Ενώ επιζούν και οι μνήμες του σε κάτι κομματικές ηρωοποιήσεις του ΚΚΕ και σε κατασκηνώσεις της ΚΝΕ.
Φέτος, μάλιστα τίμησαν ad nauseam τα τόσα χρόνια από την ίδρυση του «Δημοκρατικού Στρατού» – είναι ίσως οι μοναδικοί ηττημένοι παγκοσμίως που δοξάζουν την ήττα τους…
Το βέβαιο είναι ότι τα χρόνια που ακολούθησαν τον Εμφύλιο η ήττα εξελίχθηκε σε ταυτοτικό στοιχείο της ελληνικής Αριστεράς και της εγχώριας κομμουνιστικής μυθολογίας.
Ενας κλασικός συλλογισμός είναι ότι «είχαμε δίκιο και χάσαμε παρόλο που είχαμε δίκιο, είχατε άδικο αλλά κερδίσατε παρόλο που είχατε άδικο».
Δεν είναι ακατανόητο. Η προσκόλληση στην ήττα ήταν ίσως η μοναδική μέθοδος επιβίωσης αυτής της Αριστεράς σε έναν σύγχρονο κόσμο που διέψευσε όλες τις βεβαιότητες και τις πεποιθήσεις τους.
Ακόμη κι η διάλυση της Σοβιετικής Ενωσης χαρακτηρίζεται «μεγάλο πισωγύρισμα για την ανθρωπότητα» (Π. Τριγάζης, «Η Αυγή», 16/8).
Εξού και η ψυχολογική πρόσδεσή τους σε ξεπερασμένες ή υπό κατάρρευση περιπτώσεις όπως η Κούβα. Οργάνωναν ακόμη και πρόσφατα εθελοντικές «μπριγάδες» ή έστελναν αντιπροσωπεία για να γιορτάσουν τα εκατό χρόνια από τη γέννηση του Φιντέλ Κάστρο.
Κυρίως, όμως, η προσκόλλησή τους στο «ακατάβλητο αγωνιστικό πρότυπο» και τους «αλύγιστους αγωνιστές».
Οι αλύγιστοι τιμώνται καταλλήλως σε κάθε ευκαιρία και με κάθε αφορμή, ακόμη κι όταν δεν υπάρχει λόγος. Στην παραγωγή μαρτύρων, άλλωστε, οι κομμουνιστές είναι πιο ευρηματικοί κι από το Βατικανό ή τη Χαμάς.
Ενώ φαίνεται πως το σουλάτσο πάνω-κάτω στην Πανεπιστημίου είναι μάλλον ένας πιο ανώδυνος τρόπος να δηλώνουν ότι «δεν ηττηθήκαμε ποτέ».
Κανένα πρόβλημα φυσικά αν θέλουν να σουλατσάρουν. Αλλά από την ανέξοδη αγωνιστικότητα έως την αχρείαστη ανυπακοή απέναντι σε ό,τι συγκροτεί τη σύγχρονη κοινωνία υπάρχει μόνο ένα βήμα που πολλοί μετεμφυλιακοί αριστεροί δεν διστάζουν να διαβούν.
Αλλά και πάλι δεν εκπλήσσουν. Αν δεν είχαν την «αγωνιστικότητα» και την «ανυπακοή» τι θα τους έμενε; Ενας διαψευσμένος κόσμος; Κάποιες αμφιλεγόμενες ιστορικές αναμνήσεις;
Προ ημερών, στην ημέρα κατά του ναζισμού και του κομμουνισμού (23/8) που τιμάται σε ολόκληρη την Ευρώπη, διατυπώθηκε ελληνικός αντίλογος.
Ισχνός είναι αλήθεια, αλλά υπαρκτός. Είναι ένα συνονθύλευμα κακοχωνεμένων αναφορών που εκτείνονται από τη Λατινοπούλου και το Ράιχσταγκ έως τον Γοργοπόταμο και τους εκτελεσμένους της Καισαριανής (Κ. Ζαχαριάδης, Dnews, 23/8).
Το επιστέγασμα είναι ότι ο κομμουνισμός ανακηρύχθηκε για την περίσταση «τέκνο του Διαφωτισμού». Α, ρε, δύστυχε Ντιντερό, πού να ήξερες τι γέννησες!
Ολα αυτά φυσικά ανήκουν περισσότερο στον χώρο της αστειότητας. Δεν ξέρω πόσοι στη σημερινή δημοκρατική Ευρώπη θεωρούν «πισωγύρισμα» τη διάλυση της Σοβιετική Ενωσης, ούτε αν μετρούν τον Ζαχαριάδη στους επιγόνους του Βολταίρου.
Κι αυτό είναι ένδειξη ωριμότητας και απεγκλωβισμού από στερεότυπα και προκαταλήψεις ενός θλιβερού παρελθόντος.
Το βέβαιο είναι ότι η δημοκρατία μας έχει απαλλαγεί από τα τραύματα που προκάλεσαν τις εμφυλιοπολεμικές καταστάσεις του περασμένου αιώνα κι ίσως να συνεχίστηκαν έπειτα από αυτές.
Ακόμη κι η κακόγουστη δοξολογία μιας ήττας είναι περισσότερο υπόμνηση εκείνου από το οποίο γλιτώσαμε παρά εκείνου που θέλαμε να γίνουμε.