Ο «φαύλος κύκλος» του δημογραφικού: Γιατί αλλάζει ο εκπαιδευτικός χάρτης και καταργούνται δεκάδες σχολικές μονάδες
Η δημογραφική κρίση στην Ελλάδα δεν είναι πια μια πρόβλεψη για το μέλλον, αλλά έχει ήδη περάσει την πόρτα του σχολείου. Εκεί όπου κάποτε οι παιδικές φωνές γέμιζαν τις αυλές, οι αριθμοί αρχίζουν να αφήνουν κενά. Λιγότερα παιδιά στα νηπιαγωγεία, λιγότερα στα δημοτικά, τμήματα που μικραίνουν, σχολεία που συγχωνεύονται ή κλείνουν και ολόκληρες περιοχές που βλέπουν τον μαθητικό τους πληθυσμό να συρρικνώνεται χρόνο με τον χρόνο.
Τα πρόσφατα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ αποτυπώνουν με ψυχρή ακρίβεια το γεγονός ότι η χώρα μας, «γεννά» λιγότερα παιδιά και αυτή η δημογραφική απώλεια μετατρέπεται σταδιακά σε εκπαιδευτική πραγματικότητα. Συγκεκριμένα, σύμφωνα με τα στοιχεία που καταγράφονται στην έκθεση «Η Ελλάδα με αριθμούς» κατά το σχολικό έτος 2023-2024 εγγεγραμμένοι και στις δύο εκπαιδευτικές βαθμίδες ήταν συνολικά 1.291.289 μαθητές, ενώ για το σχολικό έτος 2026-2027 ο αντίστοιχος αριθμός έχει υποχωρήσει στους 1.270.331. Η διαφορά φτάνει τους 20.958 μαθητές, χωρίς να αναμένεται σημαντική μεταβολή καθώς η διαδικασία των εγγραφών βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη.
Το αποτύπωμα δεν περιορίζεται όμως στις αποκαλυπτικές στατιστικές. Όταν λιγοστεύουν τα παιδιά, μικραίνουν οι τάξεις, αλλάζει ο χάρτης των σχολικών μονάδων και δοκιμάζεται η ίδια η κοινωνική ζωή μικρών πόλεων και χωριών. Το σχολείο, άλλοτε αυτονόητο σημείο αναφοράς μιας κοινότητας, γίνεται σε ολοένα περισσότερες περιοχές ο καθρέφτης μιας χώρας που γερνά και συρρικνώνεται.
Οι αριθμοί των γεννήσεων και των θανάτων «προειδοποιούν» εδώ και χρόνια. Τώρα, όμως, η δημογραφική συρρίκνωση αποκτά πρόσωπο. Είναι το άδειο θρανίο, το τμήμα που δεν συμπληρώνεται, το σχολείο που βάζει λουκέτο. Και το ερώτημα δεν είναι πλέον αν το δημογραφικό θα αλλάξει την Ελλάδα, αλλά πόσο βαθιά έχει ήδη αρχίσει να την αλλάζει. Το πρόβλημα είναι ιδιαίτερα έντονο στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση, δηλαδή στα νηπιαγωγεία και τα δημοτικά σχολεία, και αποτυπώνεται με σαφήνεια στις αποφάσεις του υπουργείου Παιδείας.
Συγκεκριμένα, Για το σχολικό έτος 2026–2027, το υπουργείο Παιδείας προχώρησε στην κατάργηση 75 σχολείων: 43 νηπιαγωγείων και 32 δημοτικών. Οι συγκεκριμένες καταργήσεις έρχονται μετά την ολοκλήρωση της τριετούς περιόδου αναστολής λειτουργίας, κατά την οποία διατηρείται η ελπίδα ότι θα αυξηθεί ο αριθμός των μαθητών και θα μπορέσει το σχολείο να επαναλειτουργήσει.
Το 2025–2026 οι καταργήσεις ανήλθαν σε 18, με 9 νηπιαγωγεία και 9 δημοτικά, ενώ πραγματοποιήθηκαν 71 υποβιβασμοί. Αντίστοιχα, το σχολικό έτος 2024–2025 έγιναν 7 καταργήσεις σχολικών μονάδων, εκ των οποίων οι 3 αφορούσαν νηπιαγωγεία και 4 δημοτικά, με τους υποβιβασμούς να ανέρχονται σε 90. Άρα, συνολικά, τα τρία τελευταία σχολικά έτη καταργήθηκαν 100 σχολικές μονάδες στην πρωτοβάθμια.
Ο φαύλος κύκλος – Τι δείχνουν οι γεννήσεις για τα επόμενα χρόνια
Την ίδια ώρα, η δημογραφική συρρίκνωση γίνεται πλέον εμφανής και σε πανελλαδικό επίπεδο, μέσα από τον αριθμό των εγγραφών στην Α’ Δημοτικού. Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών (ΙΔΕΜ), περίπου 70.000 παιδιά αναμένεται να φοιτήσουν φέτος στην πρώτη τάξη των δημόσιων δημοτικών σχολείων της χώρας, όταν το 2015-2016 ο αντίστοιχος αριθμός έφτανε τις 105.400. Πρόκειται για μείωση της τάξης του 33,6% μέσα σε μόλις 11 χρόνια. Οι προβλέψεις για τα επόμενα χρόνια είναι ακόμη πιο ανησυχητικές, καθώς η σημερινή εικόνα των γεννήσεων προδιαγράφει σε μεγάλο βαθμό και την πορεία των μαθητικών πληθυσμών.
Το 2025 γεννήθηκαν περίπου 65.000 παιδιά και, με βάση τα σημερινά δεδομένα, το ΙΔΕΜ εκτιμά ότι το 2031-2032 οι εγγραφές στην Α΄ Δημοτικού των δημόσιων σχολείων θα περιοριστούν σε περίπου 57.500. Η εκτίμηση αυτή βασίζεται στην παραδοχή ότι το μεταναστευτικό ισοζύγιο στις συγκεκριμένες ηλικίες θα παραμείνει μηδενικό.
Σύμφωνα με τον καθηγητή Δημογραφίας και διευθυντή Ερευνών του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών, Βύρωνα Κοτζαμάνη, υπάρχουν δύο συγκεκριμένοι παράγοντες πίσω από τη μείωση του μαθητικού πληθυσμού. Η ραγδαία πτώση των γεννήσεων και η μετανάστευση των νέων οικογενειών, δηλαδή τα παιδιά που γεννιούνται στην Ελλάδα, αλλά δεν βρίσκονται στη χώρα έξι χρόνια αργότερα, οπότε και έρχεται η ώρα να περάσουν την πόρτα του δημοτικού σχολείου. «Οι λιγότερες γεννήσεις σήμερα, σημαίνουν μικρότερες γενιές αυριανών γονέων. Πρόκειται για έναν φαύλο κύκλο» αναφέρει στο tanea.gr.
«Δεν γίνεται να εμφανιστούν στην Α’ Δημοτικού μετά από έξι χρόνια, παραπάνω από 65.000. Ελάχιστοι πεθαίνουν, οπότε θα εμφανιστούν λιγότεροι. Με λίγα λόγια, η μείωση των γεννήσεων του παρελθόντος οδηγεί στη μείωση των γεννήσεων του μέλλοντος, όχι μόνο γιατί κάνουμε λιγότερα παιδιά, αλλά γιατί έχουμε λιγότερους ανθρώπους να κάνουν παιδιά».
Πιο αναλυτικά, κατά τον κ. Κοτζαμάνη, η μείωση του αριθμού των μαθητών στην Α’ Δημοτικού στα δημόσια σχολεία, οφείλεται κατά 2/3 στην μείωση των γεννήσεων και κατά 1/3 στην μετανάστευση. «Απαιτείται ο ανασχεδιασμός του σχολικού χάρτη, ο οποίος πρέπει να γίνει με μεγάλη ευαισθησία και προσοχή. Είναι προφανές, ότι στην Περιφέρεια έχουμε κατάρρευση των γεννήσεων σε πάρα πολλές περιοχές, η οποία όμως, δεν ξεκίνησε χθες, αλλά πριν από δεκαετίες».
Όπως επισημαίνει, στα Γρεβενά, στην Κοζάνη και στα Ιωάννινα, τα τελευταία 15 χρόνια, η μείωση των γεννήσεων είναι εξαιρετικά μεγάλη, ενώ γύρω από αυτές τις περιοχές, υπάρχουν κι άλλες, όπου καταγράφονται έντονα προβλήματα. «Υπάρχουν πολλές δημοτικές ενότητες όπου πλέον έχουμε ελάχιστες γεννήσεις ή και καμία. Πρόκειται κυρίως για αυτές που βρίσκονται στην Ηπειρωτική Ελλάδα, και εκεί χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή. Εάν κλείνουν τα σχολεία, δεν υπάρχουν πλέον τράπεζες, ΑΤΜ, ταχυδρομεία, αλλά ούτε καν ένα καφενείο, καταλαβαίνουμε ότι σε βάθος χρόνου δεν θα υπάρχει τίποτα. Επομένως, αυτός είναι ένας επιπλέον παράγοντας που οδηγεί τα νέα ζευγάρια να σηκωθούν και να φύγουν».
Εάν φύγουν όμως τα νέα ζευγάρια, η κατάρρευση των γεννήσεων θα είναι ακόμη πιο έντονη. «Στις περιοχές αυτές, δεν είναι ότι τα ζευγάρια κάνουν λιγότερα παιδιά από ότι κάνουμε στην Αθήνα, στη Θεσσαλονίκη και στα μεγάλα αστικά κέντρα, αλλά είναι ότι δεν υπάρχουν νέοι σε ηλικία για να κάνουν παιδιά».