“Рахмет“ әлде «рақмет“: қазақстандықтар бұл сөзді неге әртүрлі жазады?

Қазақ тілінде алғысты қалай дұрыс айту керек – "рахмет" пе, әлде "рақмет" пе? Tengrinews.kz Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтынан қазіргі нормаға қай нұсқа сәйкес келетінін және сөздің неге бұлай жазыла бастағанын анықтады.
Сонымен, "рахмет" пе, әлде "рақмет" пе?
Институт мамандарының жауабына сүйенсек: қолданыстағы орфографиялық норма бойынша "рақмет" – "қ" әрпі арқылы жазылуы тиіс. Сонымен қатар, бұл жазылым кейінгі жылдары ғана пайда болған жоқ. Ол 1983 жылы қазақ тілі орфографиясының негізгі ережелерінің жаңа редакциясы қабылданған кезде енгізілген.

"Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1983 жылғы 25 тамыздағы Жарлығымен бекітілген "Қазақ тілі орфографиясының негізгі ережелерінің" жаңа редакциясына сәйкес, бұл сөздің "қ" әрпімен "рақмет" болып жазылуы енгізілді", – деп хабарлады институт өкілдері.

Тіл мамандары бұл өзгерісті қазақ тіліндегі дыбысталу ерекшеліктерімен түсіндірді. 1988 жылы "рақмет" сөзі алғаш рет орфографиялық сөздікке дәл осы күйінде енді. Кейінірек бұл нұсқа 2013 жылғы сөздікте де сақталды.

"Бұл орфография 2013 жылғы сөздікте де сақталып, орфографиялық норма ретінде қызметін жалғастырды. Сонымен қатар, бұл нұсқа тілдік қолданысқа еніп, қалың жұртшылық тарапынан қабылданды", – деді тіл мамандары.

Сөздер неге басқаша жазыла бастайды?
Институт өкілдері қазақ орфографиясында түрлі принциптер әрекет ететінін түсіндірді. Көбінесе жазуда, тіпті айтылу кезінде дыбыстар өзгергенімен, түбірдің, жалғаудың немесе жұрнақтың бастапқы формасы сақталады.
Бірақ тағы бір тәсіл бар – ол жазуды айтылуға (дыбысталуға) жақындату.
Бұл ретте тіл мамандары кейбір жиі қолданылатын сөздердің бірыңғай жазылымының болмауы түсінбеушілік тудыратынын мойындайды.
Анықтама: бұл тек "рахмет/рақмет" сөздеріне ғана қатысты емес. "қыркүйек/қыргүйек", "...шекара/шегара" және "көкөніс/көгөніс" нұсқаларына қатысты пікірталастар әлі де жалғасып келеді.

"Қазақ тіліндегі бірқатар сөздің жазылуында бірізділіктің болмауы тіл тұтынушыларының сауаттылығына кері әсерін тигізеді. (...) Сөздің жазылу нұсқаларын тек жалпы тілдік қолданыс тұрғысынан "дұрыс" немесе "бұрыс" деп бағалағанша, белгілі бір кезеңде әрекет еткен орфографиялық нормаға сүйену қажет. Осы тұрғыдан алғанда, 2013 жылғы орфографиялық сөздікте сөз тиісті нормативтік формада берілген", – деп атап өтті институттағылар.

Қазақстанда жаңа орфографиялық сөздік дайындалып жатыр
Сонымен қатар Қазақстанда жаңа орфографиялық сөздік дайындалып жатыр. Бұл шешім Мемлекеттік кеңесші Ерлан Қариннің, мемлекеттік органдар өкілдері мен тіл мамандарының қатысуымен өткен талқылаудан кейін қабылданды.
Сөздікпен жұмыс істеу үшін ғалымдар тобы құрылады, ал дайын жобаны ведомствоаралық комиссия қарайды.
Жаңа сөздіктің қашан шығатыны және оған соңында қандай нұсқалар енетіні әзірге белгісіз.
Бұл ретте институт бұған дейін жаңа басылымда кейбір даулы сөздердің жазылуы қайта қаралуы мүмкін екенін хабарлаған болатын. Атап айтқанда, тіл мамандары "қыркүйек/қыргүйек", "шекара/шегара" және "көкөніс/көгөніс" сөздерін бірден екі нұсқада көрсетуге болатынын айтады.
Бұған дейін Tengrinews.kz "қыркүйек" пен "қыргүйек" төңірегіндегі дау туралы егжей-тегжейлі жазған болатын. Қыркүйек айы атауының жазылуы кейінгі онжылдықтарда бірнеше рет өзгергені анықталды.
Тағы оқыңыз:
“Қыргүйек“ пен “көгөніс“ қайдан шықты? Тіл мамандары күтпеген себебін атады
“Қыркүйек” әлде “қыргүйек”: Ғылым министрлігі дауға нүкте қойды